تعداد کلمات:۵۱۰ کلمه/ تخمین زمان مطالعه:۳ دقیقه
مقدمه
امنیت ملی در سپهر امروز جهان، ابعاد گستردهای یافته و دیگر تنها به مؤلفههای دفاعی و نظامی محدود نمیشود. شکافهای علمی و فناورانه، بهویژه در حوزه علوم نوین، به یکی از اصلیترین نقاط آسیبپذیری کشورها تبدیل شدهاند. در این میان، نظام ارزیابی و رتبهبندی دانشگاهها، بهعنوان ابزاری کلیدی برای هدایت سرمایهگذاریهای علمی و فناورانه، نیازمند بازنگری اساسی است تا بتواند دانشگاهها را به سمت اولویتهای راهبردی کشور، بهخصوص در زمینه کاهش وابستگی و افزایش تابآوری ملی، سوق دهد.
نقش محوری ISC در تحول نظام رتبهبندی
مرکز استنادی علوم جهان اسلام (ISC)، به عنوان نهاد متولی امر سنجش و رتبهبندی علمی کشور، میتواند و باید نقش محوری در این تحول ایفا کند. رویکرد سنتی که صرفاً بر شاخصهای کمی پژوهشی (مانند تعداد مقالات و استنادات) تمرکز دارد، تصویر جامعی از توانمندی واقعی دانشگاهها در مواجهه با چالشهای ملی ارائه نمیدهد. از این رو، پیشنهاد میشود ISC مأموریت خود را به «رصد هوشمندانه شکافها، ناکامیها و پروژههای راهبردی» در علوم نوین گسترش دهد و این مؤلفهها را در نظام رتبهبندی لحاظ نماید.
پیشنهادهای عملیاتی برای ISC:
۱. تعریف و پایش شاخصهای تابآوری امنیتی: ISC باید شاخصهایی را برای ارزیابی توانایی دانشگاهها در پیشگیری، مقاومت، پاسخگویی و بازیابی در برابر تهدیدهای امنیتی، سایبری، اطلاعاتی و اختلالات ناگهانی (مانند: جنگ، بحرانهای طبیعی یا تحریمهای فناورانه) تدوین و اجرا کند.
این شاخصها میتواند شامل موارد زیر باشد:
وجود و اثربخشی برنامههای تداوم فعالیت (BCP) و مدیریت بحران.
سطح آمادگی و آموزش منابع انسانی دانشگاه در مواجهه با تهدیدهای نوین.
میزان تابآوری دانشگاه در برابر اختلالات در زنجیره تأمین (علمی، فناورانه، آموزشی).
۲. تحلیل شکافهای راهبردی و اولویتبندی علوم نوین: ISC موظف است با همکاری نهادهای ذیربط، شکافهای علمی و فناورانه در حوزههای اولویتدار ملی (مانند میکروالکترونیک، علوم زیستی و بیوتکنولوژی، لیزر، هوافضا و…) را شناسایی و تحلیل کند. این تحلیل باید مشخص کند که کدام حوزهها علیرغم سرمایهگذاری، همچنان منجر به وابستگی خارجی میشوند. ISC باید در این زمینه، گزارشهای دورهای و تحلیلی به وزارت علوم ارائه دهد.
۳. رصد و تحلیل شکستها و ناکامیهای پروژههای کلیدی: لازم است ISC سازوکاری برای شناسایی و تحلیل علل توقف یا شکست پروژههای علمی و فناورانه راهبردی (بهویژه در علوم نوین) ایجاد کند. شناسایی موانع اداری، مالی، فنی یا پژوهشی در این پروژهها، اطلاعات حیاتی را برای سیاستگذاریهای آتی فراهم میآورد.
۴. پایش مستمر پروژههای تابآور: ISC باید با دیدهبانی فعال، پروژههای اولویتدار را از مرحله تصویب تا تأثیر نهایی بر تابآوری و کاهش وابستگی ملی، رصد نماید. این امر به ارزیابی دقیقتر اثربخشی سرمایهگذاریهای علمی کمک میکند.
نتیجهگیری و انتظارات از وزارت علوم
اجرای این پیشنهادها، نیازمند حمایت و هدایت راهبردی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری است. با تحول در نظام رتبهبندی ISC و تمرکز بر تابآوری امنیتی و رصد شکافها، دانشگاههای کشور به سمت پژوهشهای کاربردیتر، همسوتر با نیازهای ملی و مؤثرتر در تأمین امنیت و استقلال علمی و فناورانه هدایت خواهند شد. این تحول، دانشگاهها را از نهادهایی صرفاً آموزشی و پژوهشی، به سازمانهایی پایدار، ایمن و قادر به ایفای نقش فعال در حل مسائل راهبردی کشور تبدیل خواهد کرد./پایان
