تعداد کلمات:۱۳۲۰ کلمه/ تخمین زمان مطالعه:۷ دقیقه
مقدمه
در شرایط جنگی، قطعی یا محدودیت اینترنت بینالملل، بخش قابلتوجهی از فعالان دیجیتال شامل فریلنسرها[۱]، توسعهدهندگان و شاغلان استارتاپها، گیمرها، استریمرها و سایر مشاغل خرد وابسته به اینترنت را با بحران درآمدی مواجه میکند. بخشی از این افراد که درآمدهای ناپایدار دارند و از دهکهای پایین و متوسط اقتصادی هستند، با از دست دادن ناگهانی منبع درآمد خود، در معرض لمپنیزهشدن[۲] قرار میگیرند. لمپنیزهشدن این قشر، تهدیدی جدی برای امنیت ملی است؛ زیرا افراد بدون درآمد و امید، ذینفع تغییر وضعیت موجود و حتی براندازی میشوند. این گزارش به ارائه راهکارهایی همچون شناسایی، خوشهبندی و ایجاد فرصتهای شغلی جایگزین برای این قشر میپردازد.
قطعی اینترنت بینالملل، زندگی صدها هزار نفر از فعالان دیجیتال را با مشکل مواجه کرده است؛ افرادی که عمدتاً مهارتهای جایگزین ندارند و در نتیجه این روزها را بدون درآمد سپری میکنند. فریلنسرهایی که از پلتفرمهای بینالمللی درآمد داشتند، گیمرها، استریمرها، توسعهدهندگان نرمافزار (برنامهنویسان) و استارتاپهای وابسته به بازارهای خارجی، همگی با کاهش شدید یا قطع کامل درآمد مواجه شدهاند. بخشی از این افراد که از دهکهای پایین اقتصادی هستند، پسانداز کافی ندارند و بهسرعت به مرز فقر نزدیک میشوند. کمترین مخاطره این افراد این است که آنها با تجمعات شبانهی حمایت از کشور مخالفت میکنند؛ زیرا میخواهند وضعیت زودتر عادی شود تا اینترنت برقرار گردد.
خطر اصلی، امکان تبدیل این افراد به لمپن است؛ کسانی که دیگر چیزی برای از دست دادن ندارند؛ بنابراین دیگر ذینفع ثبات و امنیت نیستند (چون کارشان از بین رفته) و در بدترین حالت، ممکن است توسط دشمن یا گروههای براندازانه بسیج شوند و به اغتشاش روی آورند. در واقع این قشر، ممکن است ذینفع وضعیتهایی شود که دشمن از آن بهره میبرد. رها کردن این وضعیت و عدم حمایت از این اقشار آسیب دیده، نهتنها یک خطای انسانی و اخلاقی بلکه یک تهدید امنیتی و سیاستی جدی است. از سوی دیگر با راهاندازی اینترنت پرو، هرچند سازمان نصر (نظام صنفی رایانهای) استان تهران از ثبت نام بیش از ۱۴۷ هزار فریلنسر برای استفاده از اینترنت پرو خبر داده است اما همین وضعیت نیز نارضایتی این افراد را بیشتر کرده است؛ زیرا از منظر آنان اینترنت که یک حق شهروندی است به کالای گرانقیمت و ویژه و ابزار نظارت تبدیل میشود. در نهایت، جلوگیری از پیامدهای این وضعیت نیازمند مداخله فوری است.
در این زمینه بخوانید:هشدار؛ «اینترنت پرو» و انباشت خاموش خشم
پیشنهادات اجرایی
۱. شناسایی و خوشهبندی افراد آسیبدیده
اولین گام، شناسایی دقیق افراد آسیبدیده است. این کار میتواند از طریق چند مسیر انجام شود:
الف) ثبتنام داوطلبانه: ایجاد یک درگاه آنلاین که افراد بتوانند اطلاعات خود شامل نوع فعالیت، میزان درآمد قبلی، مهارتها و نیازهای فعلی را ثبت کنند.
ب) همکاری با انجمنها و اتحادیهها: استفاده از ظرفیت انجمنهای صنفی، شتابدهندههای استارتاپی و محفلهای آنلاین (مانند گروههای تلگرام و دیسکورد) برای شناسایی اعضای آسیبدیده.
ج) تحلیل دادههای موجود: استفاده از دادههای بانک مرکزی و سکوهای پرداخت برای شناسایی افرادی که درآمد آنها بهطور ناگهانی کاهش یافته است.
پس از شناسایی، افراد باید بر اساس مهارتها و حوزه فعالیت خوشهبندی شوند:
- خوشه فریلنسرها: برنامهنویسان، طراحان گرافیک، نویسندگان محتوا، مترجمان.
- خوشه گیمرها و استریمرها: بازیکنان حرفهای، تولیدکنندگان محتوای گیمینگ.
- خوشه استارتاپها: توسعهدهندگان نرمافزار، بازاریابان دیجیتال، مدیران محصول.
۲.ایجاد فرصتهای شغلی جایگزین و متناسب با هر خوشه
الف) برای خوشه فریلنسرها:
- پروژههای دولتی و نیمهدولتی: سازمانهای دولتی نیاز به دیجیتالیسازی، طراحی وبسایت، تولید محتوا و ترجمه دارند. ایجاد یک پلتفرم واسط که پروژههای جدید دولتی را به فریلنسرهای بیکار شده واگذار کند، میتواند درآمد موقت ایجاد کند.
- بازار داخلی: تشویق شرکتهای خصوصی داخلی برای استفاده از خدمات فریلنسرها از طریق مشوقهای مالیاتی.
- آموزش و انتقال مهارت: استفاده از فریلنسرهای باتجربه برای آموزش نیروهای جدید در قالب دورههای آنلاین و حضوری و پرداخت حق الزحمه توسط وزارت علوم یا وزارت آموزش و پرورش.
ب) برای خوشه گیمرها:
- صنعت گیم داخلی: تشویق استودیوهای بازیسازی داخلی برای ایجاد فرصت شغلی برای گیمرها بهعنوان تستر، مشاور یا تولیدکننده محتوا.
- توسعه پلتفرمهای گیماستریم: پلتفرمهای گیماستریم در ایران محدود هستند. افزایش پلتفرمهای استریم داخلی منجر به گسترش این بازار، افزایش رقابت و خروج پلتفرمهای خارجی همچون توییچ از سبد مصرف داخلی میشود.
- افزایش حق السهم محتوا در پلتفرمهای استریم داخلی: پلتفرمهای گیماستریم داخلی همچون آپاراتگیم، دستمزد کمی بابت تولید محتوا میپردازند. ایجاد مشوق دولتی برای افزایش حق السهم محتوا برای افراد گیمر، میتواند بخشی از حذف درآمد خارجی را جبران کند.
- رویدادهای ورزش الکترونیک[۳]: برگزاری مسابقات و تورنمنتهای داخلی با جوایز نقدی.
- اتصال محدود به سکوهای گیمینگ خارجی: تحت شرایط خاص ازجمله احراز هویت، میتوان امکان اتصال به دامنه سکوی گیمینگ خارجی برای گیمرها فعال شود. این اتصال مشابه خط سفید نیست و فقط دامنه چند سکوی گیمینگ برای فرد باز میشود.
ج) برای خوشه استارتاپها:
- ایجاد بستر اتصال به اینترنت بین الملل: برخی استارتاپها که نیازمند اینترنت بین الملل هستند (ازجمله برخی استارتاپهای آموزشی که محتوای سامانههای آموزش مجازی خارجی را ترجمه کرده و عرضه میکنند)، بتوانند از طریق احراز هویت، دسترسی به اینترنت بین الملل داشته باشند.
- به کارگیری در پروژههای ملی: تعریف پروژههای بزرگ ملی (مانند دیجیتالیسازی خدمات عمومی، سامانههای مدیریت بحران و…) که استارتاپها بتوانند در آنها مشارکت کنند.
- سرمایهگذاری داخلی: ایجاد صندوقهای سرمایهگذاری ویژه برای حمایت از استارتاپهای آسیبدیده.
- بازار داخلی و منطقهای: تسهیل دسترسی به بازارهای داخلی و کشورهای همسایه که نیاز به راهحلهای دیجیتال دارند.
۳. حمایتهای مالی و معیشتی فوری
در کنار ایجاد فرصتهای شغلی، حمایتهای فوری زیر ضروری است:
- بستههای معیشتی: ارائه کمکهای نقدی یا کالابرگ ویژه برای افراد دهکهای پایین که درآمد خود را کاملاً از دست دادهاند.
- وامهای بدون بهره: ارائه وامهای کمبهره یا بدون بهره برای پوشش هزینههای زندگی تا زمان یافتن شغل جایگزین.
- بیمه بیکاری ویژه: با توجه به اینکه این افراد نمیتوانند همچون کارگران، از تسهیلات بیمه بیکاری سازمان تأمین اجتماعی استفاده کنند، ایجاد یک سیستم بیمه بیکاری موقت برای فعالان اقتصاد دیجیتال منجر به افزایش امید و سرمایه اجتماعی در میان این قشر میشود. البته این موضوع در بلندمدت به نفع بیمه است و میتواند مقدمه ایجاد بیمه خویشفرمایی برای قشر فریلنسر را فراهم کند؛ امری که نیازمند تدابیر حقوقی در مجلس شورای اسلامی است.
۴.ایجاد زیرساختهای حمایتی
- مراکز کاریابی تخصصی: ایجاد مراکز کاریابی که بهطور تخصصی با اقتصاد دیجیتال سروکار دارند و میتوانند افراد را با فرصتهای شغلی مرتبط کنند.
- فضاهای کار اشتراکی کمهزینه: ارائه فضاهای کار اشتراکی با هزینه کم همراه با ارائه اینترنت پرسرعت ملی و حتی اینترنت بین الملل (مشروط به احراز هویت و بسته به نوع شغل فریلنسر)، برای افرادی که امکانات کار در خانه ندارند.
- مشاوره شغلی و روانشناختی: ارائه خدمات مشاوره رایگان برای ریکاوری روانی افراد (مدیریت استرس ناشی از بحران درآمدی) و کمک به آنها در یافتن مسیر شغلی جدید.
- ایجاد سامانه مدیریتی: ایجاد سامانه هماهنگی و نظارت که تمام فعالیتهای حمایتی را ثبت و هماهنگ کند و بتواند بهصورت لحظهای وضعیت افراد را رصد کند. این پلتفرم باید:
- دادههای بهروز از وضعیت اشتغال و درآمد افراد داشته باشد.
- فرصتهای شغلی موجود را بهصورت خودکار با افراد مناسب تطبیق دهد.
- گزارشهای دورهای از میزان موفقیت برنامهها ارائه کند.
حمایت از «فعالان مستقل» و «مشاغل خرد» آسیب دیده از قطعی اینترنت، به ویژه بخشی که متعلق به طبقات پایین اقتصادی هستند، یک الزام امنیتی و سیاستی فوری است. با شناسایی دقیق، خوشهبندی هوشمند و ایجاد فرصتهای شغلی متناسب و حمایتهای معیشتی فوری، میتوان از لمپنیزهشدن این قشر جلوگیری کرد و آنها را به نیرویی سازنده برای بازسازی پس از جنگ تبدیل نمود. این مهم وظیفه یک دستگاه نبوده و باید با ورود نهاد عالی فرادستگاهی همچون شورای عالی فضای مجازی و تقسیم وظایف از سوی این شورا پیگیری شود.
پاورقی
[۱] آزادکاران یا خویشفرمایان دیجیتال یا فعالان مستقل اقتصاد دیجیتال؛ حوزههایی مانند فناوری اطلاعات، برنامهنویسی، طراحی، تولید محتوا، بازاریابی دیجیتال و دیگر شاخههای مرتبط.
[۲] لمپنیزهشدن به فرآیند تبدیل افراد به «لمپن» اشاره دارد. لمپن (Lumpenproletariat) در اصطلاح جامعهشناسی و اقتصاد سیاسی، به قشری از جامعه گفته میشود که از چرخه تولید و اقتصاد رسمی خارج شدهاند و دیگر منبع درآمد پایدار و قانونی ندارند. این افراد:
- بیانگیزه برای حفظ وضع موجود هستند چون در نظام فعلی چیزی برای از دست دادن ندارند.
- مستعد اغتشاش و بیثباتی میشوند زیرا تغییر وضعیت موجود ممکن است برایشان فرصت ایجاد کند.
- قابل بسیج توسط نیروهای مخالف هستند چون ناامید و عصبانیاند.
- برای تأمین معاش به فعالیتهای حاشیهای یا غیرقانونی روی میآورند.
[۳] E-sport.
