تعداد کلمات:۱۳۵۰ کلمه/ تخمین زمان مطالعه: ۸ دقیقه
نویسنده: علی اکبر عبدالاحدی مقدم[۱]
مقدمه
تجمعات شبانه مردم ایران پس از شروع جنگ رمضان را میتوان از منظر جامعهشناسی سیاسی و نظریههای قدرت بررسی کرد. این پدیده اجتماعی در بطن خویش حامل معانی عمیقتری است. حضور مردم در فضای عمومی بهویژه در موقعیتهای بحرانی یا حساس، نشاندهنده نوعی کنش جمعی، بازتولید هویت اجتماعی و شکلگیری گفتمانهای معنادار است. یکی از چارچوبهای نظری مناسب برای تحلیل این پدیده، اندیشههای میشل فوکو پیرامون قدرت، دانش، گفتمان، نظارت و مقاومت است.
فوکو قدرت را نه صرفاً در دولت، حکومت یا نهادهای رسمی بلکه در سراسر مناسبات اجتماعی جستوجو میکند. از نظر او، قدرت در شبکهای از روابط، رفتارها، گفتارها، نمادها و نهادها جریان دارد. بنابراین هر کنش جمعی در جامعه میتواند نوعی ظهور، بازتولید یا حتی مقاومت در برابر اشکال مختلف قدرت باشد. بر همین اساس، تجمعات شبانه مردم ایران را میتوان به عنوان نمونهای از قدرت پراکنده، تولید گفتمان، کنشگری جمعی و بازسازی هویت ملی ـ مذهبی بررسی کرد.
قدرت پراکنده و حضور اجتماعی
در اندیشه فوکو، قدرت یک پدیده متمرکز و یکطرفه نیست. برخلاف نگاههای سنتی که قدرت را تنها در اختیار دولت یا ساختارهای رسمی میدانند، فوکو معتقد است قدرت در همه سطوح جامعه جریان دارد. خانواده، مدرسه، رسانه، محله، نهادهای دینی، گروههای اجتماعی و حتی روابط روزمره مردم، همگی محل تولید و اعمال قدرت هستند.
از این منظر، تجمعات شبانه را میتوان تجلی قدرت اجتماعی مردم دانست. هنگامی که مردم در فضای عمومی حاضر میشوند، نوعی اعلام وجود اجتماعی صورت میگیرد. این حضور، صرفاً فیزیکی نیست؛ بلکه حامل پیام، معنا و اراده جمعی است. مردم با آمدن به خیابان، میدان یا محل تجمع نشان میدهند که نسبت به یک موضوع عمومی بیتفاوت نیستند و در شکلدهی به فضای اجتماعی و سیاسی نقش دارند.
در این نوع تجمعات، قدرت از پایین به بالا نیز قابل مشاهده است. مردم، خانوادهها، زنان، جوانان و گروههای محلی در بازتولید نظم اجتماعی و نمایش همبستگی نقشآفرینی میکنند. به بیان فوکویی، قدرت تنها از بالا اعمال نمیشود، بلکه در متن روابط اجتماعی جاری است. هر فرد حاضر در تجمع، هم دریافتکننده پیام جمعی است و هم در تولید آن مشارکت میکند.
نظارت، بازنمایی و میدان عمومی
یکی دیگر از مفاهیم مهم در اندیشه فوکو، مسئله نظارت است. فوکو در تحلیل نهادهای مدرن به این نکته اشاره میکند که جوامع جدید از طریق سازوکارهای مراقبت، مشاهده، ثبت و بازنمایی اداره میشوند. در دنیای امروز، رسانهها و شبکههای اجتماعی این نقش را بسیار گستردهتر کردهاند.
تجمعات شبانه، هم در معرض نظارت رسانهای قرار دارند و هم خود به ابزاری برای بازنمایی قدرت اجتماعی تبدیل میشوند. تصاویر، ویدئوها، گزارشها و روایتهایی که از این تجمعات منتشر میشود، صرفاً انعکاس یک واقعیت بیرونی نیستند؛ بلکه در ساختن معنای آن واقعیت نقش دارند. وقتی رسانهها حضور مردم، شعارها، نمادها، پرچمها و مناسک جمعی را بازنمایی میکنند، در واقع به تولید یک تصویر اجتماعی از قدرت و همبستگی کمک میکنند.
در اینجا رسانه فقط ابزار اطلاعرسانی نیست، بلکه بخشی از میدان قدرت است. از منظر فوکو، دانش و قدرت از یکدیگر جدا نیستند. آنچه درباره تجمعات گفته، نوشته و منتشر میشود، به شکلگیری فهم عمومی از آن پدیده کمک میکند. بنابراین، روایت رسانهای از تجمعات میتواند بر مشروعیت، اثرگذاری و دامنه نفوذ آنها بیفزاید.
گفتمان و تولید معنا
مفهوم گفتمان در نظریه فوکو جایگاه محوری دارد. فوکو معتقد است گفتمانها فقط واقعیت را توصیف نمیکنند، بلکه واقعیت اجتماعی را میسازند و چارچوب فهم ما از جهان را تعیین میکنند. هر جامعه از طریق گفتمانها مشخص میکند چه چیزی مهم، مشروع، ارزشمند یا تهدیدآمیز است.
تجمعات شبانه مردم ایران نیز در چارچوب یک گفتمان قابل فهم هستند. حضور مردم، استفاده از نمادهای ملی و مذهبی، سرودها، شعارها، پرچمها و مناسک جمعی همگی در تولید و تثبیت نوعی گفتمان نقش دارند؛ گفتمانی که میتواند حول محورهایی مانند تمامیت ارضی، مقاومت، همبستگی ملی، هویت دینی و دفاع از جامعه شکل بگیرد.
در چنین فضایی، نمادها اهمیت ویژهای پیدا میکنند. پرچم، سرود، شعار، حضور خانوادگی و مراسمات جمعی، ابزارهای تولید معنا هستند. این عناصر باعث میشوند تجمع از یک گردهمایی ساده فراتر رود و به صحنهای برای بازتولید هویت جمعی تبدیل شود. در نگاه فوکویی، معنا در دل همین کنشها، گفتارها و نشانهها ساخته میشود.
کنشگری جمعی و مقاومت اجتماعی
فوکو قدرت را همواره همراه با مقاومت میبیند. از نظر او هر جا قدرت وجود دارد، امکان مقاومت نیز وجود دارد. مقاومت لزوماً به معنای تقابل آشکار و خشونتآمیز نیست؛ بلکه میتواند در قالب حضور اجتماعی، بازتعریف معنا، حفظ هویت یا ایستادگی فرهنگی بروز کند.
تجمعات شبانه را میتوان نوعی کنشگری جمعی دانست. مردم با حضور در فضای عمومی، نوعی مقاومت نمادین و اجتماعی را به نمایش میگذارند. این مقاومت میتواند در برابر تهدید خارجی، جنگ روانی، تفرقه اجتماعی یا تلاش برای تضعیف روحیه عمومی معنا پیدا کند. حضور جمعی، بهویژه در زمان بحران به افراد احساس تعلق، شجاعت و امنیت روانی میدهد.
در اینجا خیابان فقط یک مکان فیزیکی نیست؛ بلکه به میدان کنش اجتماعی تبدیل میشود. افراد از طریق حضور خود، پیام میدهند که جامعه زنده، فعال و حساس است. این نوع کنشگری، سرمایه اجتماعی را تقویت میکند و میتواند تابآوری جمعی را افزایش دهد.
دانش، رسانه و قدرت روایت
در نظریه فوکو، دانش و قدرت رابطهای درهمتنیده دارند. هر دانشی نوعی قدرت تولید میکند و هر قدرتی نیز دانش خاص خود را میسازد. درباره تجمعات شبانه نیز همین منطق برقرار است. نحوه روایت این رخدادها، نوع تحلیل آنها و تصاویری که از آن منتشر میشود، همگی در شکلدهی به قدرت اجتماعی نقش دارند.
اگر تجمعات به عنوان نشانهای از همبستگی، مقاومت و هویت ملی بازنمایی شوند، میتوانند به منبعی برای تقویت روحیه عمومی تبدیل شوند. در مقابل، اگر روایتهای رقیب تلاش کنند این حضور را کماهمیت، احساسی یا مقطعی نشان دهند، در واقع در میدان گفتمانی دیگری عمل میکنند. بنابراین، نزاع اصلی فقط در خیابان رخ نمیدهد؛ بلکه در میدان روایتها، رسانهها و تفسیرها نیز ادامه دارد.
از این منظر، قدرت مردم تنها در تعداد افراد حاضر در تجمع خلاصه نمیشود، بلکه در توانایی آنها برای تبدیل حضور خود به یک روایت مؤثر و قابل فهم نیز معنا پیدا میکند. رسانهها، شبکههای اجتماعی و تولیدکنندگان محتوا در این فرآیند نقش تعیینکنندهای دارند.
هویت ملی ـ مذهبی و مقاومت فرهنگی
یکی از مهمترین پیامدهای تجمعات شبانه، بازتولید هویت جمعی است. هویت، از دیدگاههای جامعهشناختی، امری ثابت و از پیشدادهشده نیست؛ بلکه در کنشهای اجتماعی، مناسک، نمادها و تجربههای مشترک ساخته و بازسازی میشود.
حضور خانوادهها، زنان، جوانان و گروههای مختلف اجتماعی در تجمعات، نشاندهنده مشارکت لایههای گوناگون جامعه در تولید هویت مشترک است. ترکیب عناصر ملی و مذهبی، مانند پرچم، شعارهای جمعی، مناسک دینی و احساس تعلق به سرزمین، نوعی هویت ملی ـ مذهبی را تقویت میکند. این هویت میتواند در برابر فشارهای بیرونی یا بحرانهای داخلی نقش مقاومتی ایفا کند.
در چارچوب فوکو، هویت محصول دستور رسمی نیست؛ بلکه در میدان روابط قدرت، گفتمانها و کنشهای اجتماعی شکل میگیرد. بنابراین، تجمعات شبانه را میتوان فرآیندی دانست که در آن جامعه خود را بازتعریف میکند و درباره «ما بودن» خود معنا میسازد.
جمعبندی
براساس آنچه در بالا گفته شد، میتوان چنین نتیجه گرفت که از دریچه دیدگاه فوکو، تجمعات شبانه مردم فراتر از یک حضور خیابانی ساده است و این تجمعات را میتوان به عنوان تجلی قدرت پراکنده در جامعه، صحنه تولید گفتمان، میدان کنشگری جمعی و بستری برای بازتولید هویت ملی ـ مذهبی فهم کرد.
از منظر فوکو، قدرت تنها در نهادهای رسمی متمرکز نیست، بلکه در رفتارها، نمادها، رسانهها، روابط اجتماعی و کنشهای جمعی مردم جریان دارد. تجمعات شبانه نشان میدهند که مردم میتوانند از طریق حضور اجتماعی، تولید معنا و مشارکت در روایت جمعی به بازیگران فعال میدان قدرت تبدیل شوند.
همچنین رسانهها و شبکههای اجتماعی در این میان نقشی کلیدی دارند؛ زیرا آنها نه فقط واقعیت را بازتاب میدهند، بلکه در ساختن معنا و تثبیت گفتمان نیز مشارکت میکنند. در نهایت، این تجمعات میتوانند موجب تقویت انسجام اجتماعی، افزایش تابآوری روانی، بازتولید هویت جمعی و تحکیم مقاومت فرهنگی شوند. به همین دلیل، فهم این پدیده نیازمند نگاهی عمیقتر از تحلیلهای سطحی و صرفاً خبری است؛ نگاهی که قدرت، گفتمان، دانش و هویت را در پیوند با یکدیگر بررسی کند.
پاورقی
[۱] – عضو هیات علمی پژوهشکده حکمرانی فرهنگی و اجتماعی
