تعداد کلمات:۲۳۱۵ کلمه / تخمین زمان مطالعه: ۱۱ دقیقه
مقدمه
جامعه مذهبی کشور یکی از راهبردیترین اقشار در نسبت با انقلاب اسلامی هستند و بخشی از آنها همواره در دوران سختی و مشکلات با نظام همراهی کردهاند. یکی از مسائل مهم درخصوص جامعه مذهبی کشور هیئتهای عزاداری است که در ادوار مختلف تحتالشعاع تغییراتی قرار گرفتهاند، تا جایی که رهبری انقلاب آشکارا به سکولار شدن آنها هشدار دادهاند.[۱] مداحمحوری، اتخاذ رویکرد انفعالی به مسائل سیاسی و اوضاع اجتماعی و بیاعتنایی به تحولات جامعه، رویگردانی از شریعت و فقه، استقلال از مرجعیت رسمی دین و تشدید رویکردهای هویتی و تمایزات فرقهای بخشی از خطرهایی است که درصورت گسترش این پدیده، بخشی از جامعه مذهبی و حتی گفتمان انقلاب اسلامی را تهدید میکند.
تبیین مسئله
ازجمله نیازهای فطری و مشترک انسان ها شرکت در اجتماعات است و در کشور ما، مراسم دینی در زمره برجستهترین مراسمها به شمار میآیند. مراسم دینی در جامعه ایران عامل ماندگاری و انتقال ارزشها و احساسات از نسلی به نسل دیگر است.[۲]
با توجه به اهمیت دو عنصر مهم عقل و احساس که بازگشت یکی (عقل) به عناصر ساختاری در نظام فرهنگی (آگاهی و استدلال) و بازگشت دیگری (احساس) به عناصر ساختاری در نظام اجتماعی است، عدم توازن میان این دو باعث میشود جامعه دچار آسیب شود. ازاینرو، در این گزارش تلاش شده است علاوهبر وضعیتشناسی مسئله، پیامدها تبیین شوند و درنهایت راهکارهایی پیشنهاد شوند.
در پژوهشهایی که با موضوع آسیبشناسی مناسک دینی و بهخصوص مراسم عزاداری در میان شیعیان نگاشته شده، از مسئله «عدم توازن میان دو عنصر عقل و احساسات/آگاهی و عاطفه» بهعنوان گره اصلی و مسئله محوری یاد شده است. همچنین از پدیده «مداحمحوری» را مهمترین نشانه کاهش عناصر عقلانی و معرفتی و افزایش عناصر احساسی و عاطفی دانستهاند. در یکی از پژوهشها با استفاده از روش نخبگانی و نظرسنجی از حدود ۵۶ نفر از نخبگان حوزوی و دانشگاهی، گره اصلی «قدرت یافتن مداحان در جامعه (سلبریتی شدن آنها برای اقشار مذهبی) و جسارتیافتن آنها برای اظهارنظر در هر مسئله» تشخیص داده شده و پرسش اصلی این است که: «با چه راهکاری میتوان عاطفهگرایی و غفلت از بُعد شناخت دینی در هیئتهای مذهبی را- که بهسبب قدرتیابی مداحان و ناتوانی روحانیت در گفتمانسازی رخ داده است- برطرف کرد؟»[۳]
در پژوهش دیگری با عنوان «عاطفهگرایی و عقلگرایی در مراسم مذهبی» با نگاه جامعهشناختی به مسئله مراسمهای مذهبی پرداخته شده و از پدیده گسترش مناسکگرایی در جامعه ایران سخن گفته است. کتاب با رویکرد کارکردگرایی ساختاری بهدنبال شناسایی مخاطرات و آسیبهای مداحمحوری رفته است.[۴]
شاخصههای عقلانیتگرایی و احساسگرایی نسبت به نصوص دینی
اهمیت عقلانیت و احساس تا جایی است که در بیانات مقام معظم رهبری به آن تصریح شده است. ایشان این دو عنصر را از عوامل حفظ مکتب تشیع در طول تاریخ دانسته است و میفرمایند:
«اولاً، اساس حرکت عمومی تشیع علاوهبر منطق قوی بر عواطف بود. از روز اول تا امروز در کنار عقل، عشق حضور جدی داشت؛ برای همین هم حرکت تشیع نابود نشد، یعنی از بین نرفت و الا باید صد مرتبه در امواج متلاطم سیاستهای متعرض و عنانآلود نابود شده بود. منطق قوی است. یعنی صرف عواطف نیست، اما منطق تنها هم نیست. عواطف هم با آن درآمیخته است. این از آن جاهایی است که عقل و عشق با هم میسازد.»[۵]
بیانات معظم له نشاندهنده رابطه پیوسته دو عنصر عقلانیت و عواطف است و این نکته را در بر دارد که عدم توازن میان هریک از این دو، آثار زیانباری به همراه خواهد داشت. با توجه به اهمیت دو عنصر عقلانیت و احساس بخشی از شاخصههای این دو رویکرد ارائه میشود:
| شاخصه عقلانیت | شاخصه احساسات |
| برخورد جامع با نصوص دینی | برخورد گزینشی با نصوص دینی |
| کیفیتگرایی | کمیتگرایی |
| رویکرد منضبط و بر اساس چارچوبها و ضوابط دینی | رویکرد ذوقی و سلیقهای |
| عدم توجیه وسیله برای رسیدن به هدف | توجیه هرگونه وسیله برای رسیدن به هدف |
| تعالی روحی در عین زندگی مسالمتآمیز با دیگران | تمایز با دیگران و تکفیر آنان |
| توجه به ابعاد معنوی، باطنی و محتوای دین | توجه به ابعاد ظاهری، نمادین و پوسته دین |
| تأکید بر فضایل اخلاقی و معنوی و سیره عملی پیشوایان | تأکید بر مناقب و مصائب پیشوایان |
| تأکید بر متخلق شدن به ارزشهای عملی و معنوی همچون تقوا، زهد، عبادت، خودشناسی و مکارم اخلاق | تأکید بر گسترش شعائر مذهبی و عمیقتر کردن آموزههای شیعی خاص |
| شباهت رفتاری و عملی به امام | تقرب جایگاهی به امام |
نشانههای غلبه احساس بر عقلانیت در مجالس مذهبی
- دعوتنکردن از سخنران و واعظ و اکتفا به وجود مداح در مراسم مذهبی؛ ارزیابی برخی از هیئتهای مذهبی در سطح کشور گویای ایجاد رویه حضور نداشتن روحانی و اکتفاکردن به مداحی یا عدم توازن میان زمان اختصاصدادهشده به مداح و سخنران است؛
- افزایش اشعار آیینی احساسی و کمرونق شدن اشعار حماسی و اخلاقی و موعظهای؛ رویکرد غالب اشعار در مراسمهای مذهبی پرداختن به مطالب احساسی و رابطه عاطفی با معصومین است و در محتوای اشعار محتواهایی با موضوع اهداف حرکت ائمه معصومین بهخصوص سیدالشهداء(ع) کمتر دیده میشود. استفاده از الفاظ عاشقانه همچون «لیلای منی»، «مجنون حسینم» و مورد خطاب قرار دادن اهل بیت با تعابیر سبک و خودمانی روند افزایشی داشته و با توجه به استقبال مخاطبان ازایندست اشعار، مضامین مرتبط با هدف و سبکی زندگی اهل بیت و همچنین مسئله ظلمستیزی درحال رنگ باختن است؛
- تفسیر به رأی و برداشتهای ذوقی فاقد مبانی علمی؛ ازجمله پدیدههای نوظهور، سخنرانیِ مداحان است. با توجه به اینکه غالب مداحان فاقد تحصیلات دینی هستند و اطلاعات دینی سطحی دارند، در هنگام سخنرانی از مطالب ذوقی استفاده میکنند که فاقد چارچوب علمی است. این مسئله علاوهبر آنکه باعث سوءاستفاده جریانهای معاند و انتشار آن در فضای مجازی میشود، مقدمات سست شدن باورهای دینی جامعه مذهبی را فراهم میکند؛
- استفاده از محتوای غیرمعتبر همچون خواب، رؤیا، کشف و شهود، نقل کرامت و …؛ ارزیابی مجالس مذهبی نشاندهنده گسترش ارائه محتواهایی مبتنیبر خواب، نقل کرامات و حکایات احساسی است. گسترش این روند باعث ایجاد دینداری مبتنیبر اموری چون خواب و ادعای کشف و کرامت و مطالب ذوقی و احساسی است که فاقد چارچوب دینی و عقلی است. متأسفانه این روند درحال انتقال به بخشی از واعظان و سخنرانان و نیز اثرگذاری بر محتوای منابر است؛
- استفاده از تعابیر نادرست و موهم کسر شأن جایگاه اهل بیت در روضهها؛ در محتوای مجالس مذهبی، جایگاه امام از مقتدا و پیشوا و الگو به همدم و مونس تغییر کرده و بهجای الگوگیری و بهرهبردن در زندگی، کارکرد معصومین به پاسخگویی به غریزه عاطفی انسان منحصر شده است. این مسئله در مضامین مرتبط با بانوان اهل بیت همچون حضرت زهرا(س) و حضرت زینب(س) سبکی بیشتری دارد؛
- خواندن روضههای مکشوف و نامناسب جایگاه اهل بیت؛ بهرغم توصیه بزرگان دینی مبنیبر حفظ حرمت ائمه(ع) در هنگام بیان مصائب، گسترش مراسم عزاداری و استقبال توده هیئتی از روضههای مکشوف و بهاصطلاح «روضه باز»، بیان مستقیم مصائب که فقط اختصاص به ایام خاص مانند روز عاشورا داشت، به روزهای معمولی انتقال یافته و باعث اشباع ذهن عزاداران شده است، بهگونهای که نحوه عزاداری در روز عاشورا با دیگر روزهای سال تفاوت آنچنانی ندارد؛
- ترویج فرهنگ «احتیاط مطلق در شعائر حسینی»؛ برخی از جریانهای فکری-دینی درحال ترویج این تفکر هستند که اساساً نمیتوان هیچگونه نگاه انتقادی و آسیبشناسانه به مسئله شعائر حسینی داشت. این جریان با فعالیتهای آسیبشناسانه مخالفتهای تندی داشته است تا جایی که در برخی مراسمهای آنان مرحوم شهید مطهری لعن میشود؛
- اختصاص عمده زمان مجلس حسینی به عزاداری و سینه زنی؛ ساعت برگزاری مراسمها بهصورتی است که غالباً در ساعات پایانی شب برگزار میشود. این مسئله علاوهبر ایجاد مزاحمت برای دیگران، بیدار شدن برای نماز صبح را نیز با مشکل روبهرو میکند؛
- تغییر در سبک روضهخوانی و سینهزنی و به کار بردن الفاظی همچون «ذکرگویی اگزوزی»؛ مخاطبان در فضای مجازی شاهد به وجود آمدن سبکهای جدید سینهزنی، ذکرگویی و عزاداری با شیوههای مختلف هستند که متناسب با ذائقه مخاطب عرضه میشود، بهنحوی که قالب عزاداری نقش محوری کسب کرده و غایت از برپایی مجالس مذهبی به حاشیه رفته است؛
- تلاش برای رسانهای کردن مراسمات در فضای مجازی؛ هیئتهای عزاداری درحال رقابت نامحسوس درزمینه رسانهای کردن جلسات خود در فضای مجازی هستند. استفاده از شیوههای مختلف فیلمبرداری (فیلمبرداری عنکبوتی) و تدوین کلیپهای عزاداری بهخودیخود خالی از اشکال است، اما درصورت افراط باعث توخالی شدن جلسات عزاداری از ماهیت معنوی و انسانساز میشود؛
- کمرنگ شدن روضههای خانگی و محلی با وجود هیئتهای بزرگ؛ همانگونه که ایجاد فروشگاههای بزرگ و مالها در شهرهای بزرگ، فروشندگان خرد را با مشکل روبهرو کرده، برگزاری هیئتهای بزرگ و مرکزی باعث تضعیف روضههای خانگی و محلی شده است. این مسئله باعث میشود صفای موجود در روضههای قدیمی و خانگی- که رنگولعابهای امروزی را نداشتند- جای خود را به زرقوبرق معنویت مدرن روزگار کنونی بدهد.
پیامدهای عدم توازن میان عقل و احساسات
غلبه احساسات بر عقلانیت در محافل مذهبی درصورت استمرار میتواند آثار زیانباری داشته باشد که در ادامه به مهمترین آثار اشاره می شود:
- اتخاذ رویکرد انفعالی به مسائل سیاسی و اوضاع اجتماعی و بیاعتنایی به تحولات جامعه[۶]
برخلاف دیدگاه مقام معظم رهبری مبنیبر مشارکت فعال جوانان مذهبی در مسائل کشور و نقش فعال آنان در بصیرتافزایی و جهاد تبیین، در میان هیئتهای مذهبی شاهد پدیده تربیت نسلی از جوانان هستیم که به مسائل سیاسی و تحولات جامعه رویکردی انفعالی دارند و فقط بهدلیل علقههای مذهبی در هیئتهای مذهبی شرکت میکنند. گسترش این روند باعث کاهش پایگاه اجتماعی نظام در بدنه جوانان مذهبی میشود.
- رویگردانی از شریعت و فقه
با توجه به اینکه ریشه انقلاب اسلامی در ولایت فقیه و برآمده از فقه شیعی است، تضعیف جریان شریعتمحور و فقهی باعث تضعیف گفتمان انقلاب اسلامی و ولایت فقیه خواهد شد. در هیئتهای مذهبی توجه به مسائل فقهی ضعیف شده و محور اصلی گرایش قلبی و محبت قلبی اهل بیت دانسته شده است. انجام کارهای خارج از چارچوب فقه با توجیهاتی چون «محبت اهل بیت فقهبردار نیست» و عدم التزام به مناسک دینی همچون نماز و روزه و … برخی از مظاهر این پیامد است.
- استقلال از مرجعیت رسمی دین
با گسترش مراسمهای مذهبی و میدانداری مداحان، نقش روحانیت کمرنگ شده و کارکرد معرفتافزایی در هیئتهای عزاداری رنگ باخته است؛ درنتیجه، با وجود اظهارات مراجع تقلید درباره برخی از انحرافات در عزاداری، جمع درخور توجهی از افراد هیئتی به این توصیه ها توجهی نکردهاند. این مسئله جایگاه نهاد دین در جامعه را تضعیف میکند و باعث میشود در میان قشر مذهبی و انقلابی مرجعیت و ولایت فقیه نفوذ خود را از دست بدهد.
- تشدید رویکردهای هویتی و تمایزات فرقهای
ازجمله مسائل تأثیرگذار در تحریک احساسات، ایجاد غیرسازی و تشدید تمایز است که در مسائل دینی به ایجاد هویت فرقهای گسترش خشونت مذهبی میانجامد. برجستهسازی اختلاف تاریخی با اهل سنت، توسعه ادبیات و آیینهای ناظر به سب و لعن مقدسات اهل سنت، گسترش غلو و ادبیات غالیانه در محافل مذهبی باعث پیدایش جریانهای تکفیری در میان شیعیان میشود. همه این موارد در تعارض با رویکرد تمدنی گفتمان انقلاب اسلامی مبتنیبر ایجاد امت اسلامی و برادری میان مسلمانان در مواجهه با استکبار است و گفتمان انقلاب در جامعه را تضعیف میکند.
- مداحمحوری
روند تحولات از دهه ۱۳۷۰ نشان میدهد جایگاه مداحان رشد چشمگیری یافته و درمقابل، نقش واعظ و خطیب رو به کاهش گذاشته است. این مسئله باعث شده است مداحان نقشی محوری در مجالس مذهبی ایفا کنند و این نقش آثاری در جامعه داشته است. با توجه به اینکه عنصر محوری در برجسته شدن مداحانْ اموری مانند صدای خوش، برگزاری جذاب مراسم مذهبی و تحریک عواطف و احساسات است، توده مداحان از جایگاه بالای علمی برخوردار نیستند و ازاینرو آفتپذیرند. حمایت مداحان از نامزدهای انتخاباتی، استفاده از تریبون مداحی برای اغراض سیاسی، شتابزدگی در واکنش به حوادث اجتماعی و دمیدن در آتش تفرقه و ایجاد دوقطبی ازجمله این آفات است. بااینحال، اشارهنکردن به نقش مثبت برجسته برخی دیگر از مداحان در روند پیشبرد هدفهای نظام جمهوری اسلامی نیز خالی از انصاف است.
پیشنهادات
محافل مذهبی ازجمله مسائل اجتماعی هستند که با اقدامات اصلاحی میتوان اوضاع آنها را بهبود بخشید و از فرصتهای فرهنگی آنان بهره برد؛ اما با چشمپوشی از واقعیتهای موجود، فرصتها به تهدید تبدیل میشوند و وضعیتی فاجعهآمیز به وجود خواهند آورد. توجه به این نکته ضروری است که اقدامات اصلاحی برای بهرهگیری مناسب از احساسات دینی مانند هر عنصر دیگر فرهنگی، الزامات خاص خود را میطلبد. نگاه حذفی به احساسات دینی، نه اجراشدنی است و نه آثار خوشایند فرهنگی به دنبال دارد. اقدامات اصلاحی باید با رویکردی فرهنگی و بهصورت آرام و بدون شتابزدگی، به شکل ارشادی، با مشارکت مردم و مستند به دادههای علمی و کارشناسی باشد.[۷]
پیشنهادهای ارائهشده در دو سطح ارائه میشوند:
الف) سطح آموزشی
- تقویت بعد عقلانی در مدارس با استفاده از ظرفیت معلمان پرورشی (برگزاری هیئتهای دانشآموزی و ارائه محتوای متناسب به دانشآموزان، برگزاری دورههای آموزشی برای معلمان پرورشی با هدف آموزش تربیت خلاق و راههای کنترل احساسات نوجوانان دانشآموز)؛
- برگزاری دورههای آموزشی برای بانیان و مسئولان برگزارکننده در سطوح مختلف.
ب) سطح اجرایی
- مسئولسازی شبکه شمع سازمان تبلیغات اسلامی (شبکه مبلغین) در راستای آموزش و تقویت بعد عقلانی در کنار بعد احساسی ازطریق برگزاری دورههای آموزشی و عرضه خدمات ویژه؛
- پررنگ کردن نقش قرآن در مجالس مذهبی (استفاده از قاریان معروف در هیئتهای مطرح کشوری، استفاده از مفاهیم قرآنی در اشعار آیینی، ترویج فرهنگ قرآنخوانی دستهجمعی در هیئتهای مذهبی)؛
- برجسته و پررنگ کردن کارکردهای اجتماعی مجالس مذهبی در جامعه (همچون انجام کارهای خیریه و جهادی بهدست هیئتهای مذهبی مانند تکیهگاه مرتضی علی هیئت الرضاء عبدالرضا هلالی)؛
- مدیریت و توجیه مداحان و بانیان مجالس تأثیرگذار در مسائل مختلف جامعه درخصوص اتخاذ مواضع صحیح عقلانی؛
- ترویج و تقویت مراسمهای اسلامی وحدت همچون مراسمهای عید فطر و عید قربان و جشن میلاد پیامبر اکرم(ص)
- استفاده از ظرفیت «اردوهای پیشرفت» در هیئتهای مذهبی با هدف بصیرتافزایی و آگاهیسازی.
منابع
[۱]. بیانات در دیدار اعضای ستاد مرکزی هیئت رزمندگان اسلام، ۲۰/۸/۱۳۹۲.
[۲]. قبادی، علیرضا، عاطفهگرایی و عقلگرایی در مراسم مذهبی، ص۲۸.
[۳]. میرتبار و عیوضی، سید مرتضی و یاور، آسیبشناسی هیئات و عزاداریها در ایران، صص ۸۱ و ۸۲.
[۴]. قبادی، علیرضا، عاطفهگرایی و عقلگرایی در مراسم مذهبی، صص ۴۹ و ۵۰.
[۵]. توصیههای رهبر انقلاب به هیئات مذهبی، ۷/۸/۱۳۹۳. قابل دسترس در: https://B2n.ir/a82998.
[۶]. ر. ک به: حسام مظاهری، محسن، رسانه شیعه، صص ۴۵۰-۴۴۳.
[۷]. قبادی، علیرضا، عاطفهگرایی و عقلگرایی در مراسم مذهبی، صص ۱۶۱ و ۱۶۲./پایان
