تعداد کلمات: ۵۸۲۵ کلمه/ تخمین زمان مطالعه: ۳۰ دقیقه
نویسنده: دکتر محمد حجتی
مقدمه
در شرایطی که منطقه غرب آسیا بار دیگر در آتش جنگی آشکار میان ایران و اسرائیل میسوزد، توجه به یک جبههی کمتر دیدهشده اما بهمراتب عمیقتر از نبردهای نظامی، ضرورتی انکارناپذیر است: جنگ روانی. رژیم اسرائیل، همزمان با عملیات نظامی، جبههای موازی در حوزهی ذهن و احساسات عمومی گشوده است تا با روایتسازی، تحریف واقعیت و ایجاد ترس، مکمل اهداف استراتژیک نظامی خود باشد. در واقع، بمباران اطلاعاتی و رسانهای، بازوی نرم همان تهاجم سختی است که در میدان نبرد دنبال میشود.
در این جنگ ترکیبی، سلاحها فقط موشک و پهپاد نیستند؛ بلکه اخبار هدفمند، تصاویر ساختگی، تحلیلهای جهتدار و شایعات هماهنگشده، افکار عمومی را نشانه رفتهاند. این عملیات روانی نهتنها بهدنبال تضعیف روحیهی مردم و گسترش بیاعتمادی داخلی است، بلکه میکوشد با القای شکست، ناتوانی یا انزوای بینالمللی، جامعه ایرانی را به تسلیم روانی بکشاند.
این مقاله با عنوان «روایتسازی تا ترسآفرینی: چهره پنهان جنگ اسرائیل علیه ایران»، به بررسی این جبهه پنهان میپردازد؛ جبههای که اگرچه گلولهای شلیک نمیکند، اما ذهن و روح جامعه را هدف گرفته و مأموریتش تکمیل مأموریت جنگافزارهاست.
۱.مفاهیم عملیات روانی
در این بخش به تشریح مفاهیم بنیادین عملیات روانی، روایتسازی و ترسآفرینی میپردازیم تا بنیان نظری و اصطلاحشناسی مقاله روشن شود. این مفاهیم، چارچوب نظری تحلیل عملیات روانی اسرائیل را در جنگ اخیر علیه ایران تشکیل میدهند.
۱-۱. تعریف لغوی عملیات روانی
در لغت، «روان» به معنای ذهن، روح و جنبههای درونی انسان، و «عملیات» به معنای اقدام برنامهریزیشده و هدفمند برای دستیابی به یک نتیجه خاص است. بنابراین، ترکیب «عملیات روانی» بهصورت لغوی به معنای اقدامات هدفمندی است که بر ذهن و روان افراد تأثیر میگذارند.
۱-۲. تعریف اصطلاحی عملیات روانی
در ادبیات نظامی و امنیتی، عملیات روانی (Psychological Operations – PSYOPS) به مجموعهای از اقدامات برنامهریزیشده و سازمانیافته گفته میشود که با هدف تأثیرگذاری بر نگرش، احساس، تفکر و رفتار مخاطبان هدف صورت میگیرد. این عملیات با استفاده از ابزارهایی چون رسانه، شایعه، تصاویر، تحلیلهای هدفدار، و تکنیکهای ارتباطی انجام میشود و معمولاً مکمل عملیات نظامی یا سیاسی است.
به گفته وزارت دفاع ایالات متحده: «عملیات روانی، تلاشهای برنامهریزیشدهای هستند برای انتقال اطلاعات و شاخصهای گزینشی به مخاطبان هدف خارجی بهمنظور تأثیر بر احساسات، انگیزهها، استدلال و در نهایت، رفتار آنان.»(U.S. Department of Defense, Joint Publication 3-13.2, Psychological Operations, 2010). برخی پژوهشگران مانند فیلیپ تیلور نیز عملیات روانی را بخشی از «نبرد روایتها» میدانند که در آن، ذهن و ادراک، میدان نبرد هستند. (Taylor, P. M., Munitions of the Mind, 2003)
۱-۳. تعریف عملیاتی (Operational Definition)
در زمینه تحقیق و تحلیل، تعریف عملیاتی عملیات روانی در بستر جنگ اسرائیل علیه ایران چنین است:
«مجموعه اقدامات ارتباطی و رسانهای طراحیشده توسط رژیم اسرائیل که هدف آن تضعیف انسجام روانی، افزایش ترس، تخریب اعتماد عمومی و اختلال در فرآیندهای ادراکی و تصمیمگیری مردم ایران است، بهگونهای که مکمل عملیات نظامی یا فشارهای سیاسی-امنیتی باشد.»
در چارچوب جنگ شناختی و ترکیبی (Hybrid Warfare)، عملیات روانی تعریف عملیاتی زیر را دارد:
«سلسله اقداماتی هماهنگ برای دستکاری اطلاعات، تحریک هیجانات، القای بیثباتی روانی یا ایجاد تردید و ترس در میان مخاطبان هدف، بهمنظور تضعیف اراده مقاومت یا ایجاد اختلال در فرآیند تصمیمسازی.»
(Paul, C., Information Operations and Strategic Communication, RAND, 2008)
در این تعریف، عملیات روانی تنها محدود به جنگ نمیشود، بلکه در حوزههای سیاسی، اقتصادی، رسانهای و اجتماعی نیز عمل میکند.
۲. روایتسازی (Narrative Construction)
۲-۱. تعریف روایتسازی
روایتسازی یعنی ایجاد و بازتولید داستان یا چارچوب ذهنی خاص برای تفسیر وقایع، هویتها و روابط قدرت. این روایتها اغلب با بهرهگیری از عناصر احساسی، نمادین و گزینشی ساخته میشوند تا مخاطب را به پذیرش یک دیدگاه خاص سوق دهند.
به گفته رابرت انتمن (Robert Entman)، روایتسازی یعنی «برجستهسازی برخی جنبههای واقعیت برای هدایت درک مخاطب و سوق دادن وی به یک نتیجه خاص.» (Entman, R. M., 1993, “Framing: Toward Clarification of a Fractured Paradigm”, Journal of Communication)
روایتسازی، ستون فقرات عملیات روانی است؛ زیرا تعیین میکند مخاطب چگونه فکر کند.(Baruch Fischhoff, Narratives and Risk Perception, 2012)
روایتسازی در عملیات روانی، به معنای تولید و ترویج یک چارچوب معنایی برای تفسیر رویدادها است، به نحوی که:
- پیام اصلی دشمن مخفی بماند
- مخاطب، وقایع را از زاویهای خاص ببیند
- رفتار عمومی متناسب با اهداف راوی تغییر یابد
روایت، نه بازتاب واقعیت بلکه بازآفرینی آن است؛ هر روایت، نوعی دعوت به تفسیر است. (George, A. L., Propaganda Analysis, 1959).در نبردهای اطلاعاتی، روایتسازی مهمتر از واقعیت است؛ زیرا ادراک مخاطب از واقعیت، مبنای تصمیمگیری او خواهد بود.
۲-۲. انواع روایتسازی
۱. روایت هویتساز: ترسیم چهرهای مثبت از خود و منفی از دشمن
۲. روایت تهدیدساز: بزرگنمایی خطرات دشمن برای ایجاد ترس و مشروعیت دفاع
- روایت قربانیسازی: نمایش خود بهعنوان قربانی برای جلب همدردی جهانی
- روایت قهرمانسازی: ساختن تصویر از پیروزیها و قدرت نظامی برای تهییج یا مرعوبسازی
- روایت بحرانآفرین: القای بیثباتی، آشفتگی یا فروپاشی در کشور هدف
در عملیات روانی اسرائیل، ترکیبی از این روایتها استفاده میشود: اسرائیل خود را قربانی تهدیدات ایران معرفی میکند، در عین حال با روایتسازی از «شکستهای» ایران، ترس و بیاعتمادی را در داخل کشور میپراکند.
تعریف روایت هویتساز
روایت هویتساز به مجموعهای از گفتارها، تصاویر، داستانها، نمادها و مفاهیم گفتهشده یا نانوشتهای گفته میشود که: «در راستای تقویت و تثبیت هویت ملی، دینی، فرهنگی یا انقلابی یک ملت یا گروه اجتماعی عمل میکند، و احساس تعلق، افتخار، مقاومت و خودباوری را در مخاطب برمیانگیزد.»
ویژگیهای روایت هویتساز
- ایجابی و تقویتی: هدف آن ساختن یک تصویر مثبت، قوی و پایدار از هویت جمعی است.
- ریشهدار در تاریخ و اسطورهها: از عناصر واقعی، تاریخی، دینی و فرهنگی ملت بهره میگیرد.
- تکرارپذیر و قابل بازتولید: در رسانه، هنر، آموزش، سخنرانیها و آیینها بازتولید میشود.
- پاسخگو به جنگ شناختی دشمن: نقش پادزهر در مقابل روایتهای تحریفشده یا مخرب ایفا میکند.
نمونههایی از روایت هویتساز در ایران
- روایت مقاومت و شهادتطلبی
روایتسازی پیرامون چهرههایی چون شهید سلیمانی، شهید همت، شهید حججی و سایر مدافعان حرم، نمونهای بارز از روایت هویتساز است. این روایتها مفاهیمی چون عزت، مظلومیت، رشادت و اقتدار معنوی را در ناخود آگاه جامعه تثبیت میکنند. «حاج قاسم» به نماد یک هویت انقلابیِ مظلوم اما مقتدر در برابر تروریسم غربی-صهیونیستی تبدیل شد.
- روایت ایرانی-اسلامی از پیشرفت
مقابله با روایتهای غربساخته از «عقبماندگی» ایران با تأکید بر پیشرفتهای علمی، هستهای، نانو، پزشکی و دفاعی، بخش مهمی از روایتسازی هویتساز است. این روایت هویتی بر مبنای ما میتوانیم شکل گرفته و در تضاد با «نمیتوانیم» غربی است.( بیانات رهبر انقلاب درباره پیشرفت علمی، khamenei.ir)
- روایت تمدنی انقلاب اسلامی
این روایت، انقلاب اسلامی را نهتنها یک رخداد سیاسی، بلکه آغاز یک تمدنسازی نوین با ریشههای اسلامی-ایرانی معرفی میکند. «ما انقلاب نکردیم که فقط حکومت را عوض کنیم؛ ما آمدیم تا انسان جدید، جامعه جدید و آینده جهانی جدید بسازیم.» (بیانات رهبر انقلاب، بیانیه گام دوم، ۱۳۹۷)
جمعبندی
نوع روایت هدف نمونه مشهور در ایران
روایت هویتساز تقویت عزت، مقاومت و خودباوری روایت شهید سلیمانی / گام دوم انقلاب
روایت هویتساز تحقیر، تخریب یا تحریف هویت جمعی ایرانی بیهویت / مسلمان خشن
تعریف روایت تهدیدساز
روایت تهدیدساز یکی از انواع روایتسازی در عملیات روانی است که هدف آن، ایجاد احساس خطر مستمر، ناامنی ذهنی، اضطراب جمعی، و مشروعسازی اقدامهای تجاوزکارانه یا محدودکننده از سوی یک بازیگر (معمولاً قدرت نظامی، امنیتی یا رسانهای) است. «روایت تهدیدساز، مجموعهای از گزارههای زنجیرهای و القایی است که مخاطب را به این باور میرساند که یک دشمن مشخص، دائماً در حال تهدید امنیت، هویت یا هستی اوست و مقابله با آن فقط از مسیر مشخصی (مثلاً سازش یا حمله) ممکن است.»
اهداف روایت تهدیدساز
- ایجاد ترس و استیصال :فلجسازی ارادهی تصمیمگیری عمومی و نخبگان از طریق القای خطرات قریبالوقوع
- هدایت ذهن به سوی گزینه مطلوب دشمن: مثلاً پذیرش مذاکره یا عقبنشینی در برابر تهدید برای حفظ امنیت
- مشروعسازی سیاستهای خصمانه: نشاندادن کشور هدف بهعنوان تهدیدی جهانی برای توجیه تحریم، حمله یا ایزولهسازی
عناصر کلیدی در روایت تهدیدساز
- دشمنسازی پررنگ و مداوم
- استفاده از گزارههای عاطفی و اغراقشده
- تکرار رسانهای و احساسی خطر
- ارائه یک راهحل از پیش تعیینشده (مثل سازش یا حمله)
نمونههای واقعی از روایت تهدیدساز
- روایت تهدید ایران برای جهان
ایران بهعنوان تهدیدی هستهای، ایدئولوژیک و منطقهای یکی از قدیمیترین و پرکاربردترین نمونههای روایت تهدیدساز در ادبیات رسانههای غربی و صهیونیستی است.
گزارههای رایج:
«ایران میخواهد اسرائیل را نابود کند.»
«ایران بهزودی بمب هستهای میسازد.»
«گروههای نیابتی ایران صلح منطقه را تهدید میکنند.»
- روایت تهدیدسازی از حزبالله و محور مقاومت
با هدف تضعیف مشروعیت و جایگاه اجتماعی این گروهها در منطقه و در ذهن مردم ایران و جهان عرب.
نمونه:
«حزبالله عامل بیثباتی لبنان است.»
«گروههای مقاومت مانع صلح خاورمیانه هستند.»
- روایت تهدیدساز اسرائیل علیه ایران در جنگ اخیر (۲۰۲۴–۲۰۲۵)
در خلال تنشهای اخیر، رسانههای عبری و غربی تلاش کردند ایران را بهعنوان آغازگر جنگ و تهدید جهانی جلوه دهند: «اگر جلوی ایران گرفته نشود، تمام منطقه آتش خواهد گرفت.»
نتیجهگیری: روایت تهدیدساز، ابزاری اساسی در عملیات روانی رژیم صهیونیستی، غرب و برخی ائتلافهاست که با ایجاد هراس و تهدیدسازی مداوم، سعی در شکلدهی به افکار عمومی جهانی برای مشروعیتبخشی به اقدامات تهاجمی یا فشار سیاسی دارند.
تعریف «روایت قربانیسازی» (Victimhood Narrative)
روایت قربانیسازی نوعی روایتسازی در عملیات روانی و جنگ رسانهای است که در آن، یک دولت، ملت، گروه یا بازیگر سیاسی خود را در جایگاه یک «قربانی مظلوم» قرار میدهد ــ خواه واقعی باشد یا نمایشی ــ تا از این طریق:
- مشروعیت سیاسی و اخلاقی کسب کند
- حمایت افکار عمومی داخلی و جهانی را جلب کند
- اقدامات خود را توجیه و عادی جلوه دهد
- فشار را از روی خود به دشمن منتقل کند
«روایت قربانیسازی، بهرهبرداری هدفمند از نمادهای رنج، مظلومیت و ستمدیدگی برای تثبیت یک موضع سیاسی، توجیه خشونت، یا جلب حمایت عمومی است.»
اهداف کلیدی روایت قربانیسازی
- مشروعسازی دفاع یا حمله: تبدیل متجاوز به قربانی برای مشروع جلوهدادن خشونت یا تجاوز
- تحریک احساسات مخاطب: بهرهگیری از احساس ترحم و همدلی برای همسو کردن افکار عمومی
- تغییر جای «ظالم و مظلوم»: وارونهنمایی حقیقت؛ تبدیل مظلوم واقعی به تهدید یا متجاوز
ویژگیهای روایت قربانیسازی
- استفاده مکرر از واژگانی چون: نسلکشی، پاکسازی قومی، تهدید وجودی، دفاع مشروع.
- تأکید بر رنج کودکان، زنان، غیرنظامیان
- بهرهبرداری از تصاویر احساسی یا رویدادهای تاریخی (مثلاً هولوکاست برای صهیونیست ها، کودک کشی در غزه بوسیله مسلمانان)
نمونههای واقعی روایت قربانیسازی
۱. اسرائیل و هولوکاست: استفاده ابزاری از تاریخ برای سرکوب
رژیم صهیونیستی، همواره با برجستهسازی «هولوکاست» بهعنوان یک مظلومیت تاریخی قوم یهود، تلاش کرده است: مشروعیت اخلاقی برای تأسیس اسرائیل کسب کند.
اقدامات خشونتبار خود علیه فلسطینیها را بهمثابه «دفاع در برابر نسلکشی دوباره» جلوه دهد.
در جنگهای غزه، اسرائیل اغلب با نمایش آسیبدیدگی خود و هشدار درباره تهدید «موجودیتی»، افکار جهانی را تحریک کرده است.
۲. روایتسازی رسانهای در جنگ ۲۰۲۳ غزه – اکتبر تا دسامبر
رسانههای غربی، حتی در شرایطی که بیش از ۵۰ هزار فلسطینی (اکثراً کودک و زن) توسط ارتش اسرائیل کشته شدند، تصویری قربانیمحور از اسرائیل ارائه میدادند: «اسرائیل پس از حمله هولناک ۷ اکتبر، تنها از خود دفاع میکند.»
۳. قربانیسازی آمریکا پس از ۱۱ سپتامبر
ایالات متحده پس از حملات ۱۱ سپتامبر، با طراحی یک روایت گسترده قربانیمحور، اقدامات نظامی خود در افغانستان و عراق را بهعنوان «دفاع مشروع در برابر تروریسم» معرفی کرد.
نمونههای نمایشی/ساختگی از روایت قربانیسازی
ماجرای کودک کویتی (نایرا) در کنگره آمریکا که مدعی شد سربازان عراقی نوزادان را از انکوباتورها بیرون کشیدند. بعدها معلوم شد دروغ و طراحی شرکت تبلیغاتی Hill & Knowlton بود.
جمعبندی
نوع روایت قربانی واقعی یا جعلی؟ هدف سیاسی
قربانیسازی اسرائیل با هولوکاست واقعی (تاریخی) اما استفاده ابزاری مشروعیتبخشی به اشغال فلسطین
قربانیسازی پس از ۷ اکتبر نمایشی / تحریفشده توجیه نسلکشی غزه
قربانیسازی آمریکا پس از ۹/۱۱ ترکیبی توجیه جنگهای فراسرزمینی
تعریف روایت قهرمانسازی (Heroic Narrative)
روایت قهرمانسازی نوعی روایتسازی هدفمند در عرصه رسانه و جنگ نرم است که با برجستهسازی کنشها، ویژگیها یا شخصیتهای خاص، تلاش میکند چهرهای قهرمانانه و الهامبخش از یک فرد، گروه، یا ملت در ذهن مخاطب خلق کند. «قهرمانسازی فرایند بازنمایی فرد یا جمعی است بهگونهای که مخاطب او را مظهر شجاعت، فداکاری، خرد یا رستگاری بداند؛ فرایندی که معمولاً بهمنظور بسیج روانی، تحکیم هویت جمعی یا تثبیت مشروعیت انجام میشود.»
اهداف روایت قهرمانسازی
- انگیزش روانی مخاطب: ایجاد حس غرور، اعتماد به نفس، امید و انگیزه در جامعه هدف
- تقویت هویت ملی/دینی: ایجاد نمادهای وحدتبخش و اسطورههای مدرن در برابر تهدیدات
- مقابله با جنگ روانی دشمن: پاسخ به روایتهای ترسآفرین یا قربانیساز با اسطورههای مقاومت
- بازسازی افکار عمومی: تغییر الگوی ذهنی مخاطب نسبت به تهدید، قدرت یا هویت خودی
عناصر اصلی روایت قهرمانسازی
- چهرهای با ویژگیهای خارقالعاده (شهامت، هوش، ایثار)
- موقعیتی بحرانی که قهرمان در آن میدرخشد
- پیروزی در شرایط نابرابر یا مقاومت در برابر ظلم
- بازتاب رسانهای مثبت، احساسی، تکرارشونده
نمونههای روایت قهرمانسازی
- شهید حاج قاسم سلیمانی – در گفتمان مقاومت
بهعنوان نماد فداکاری و فرماندهی فرامرزی علیه داعش و رژیم صهیونیستی، در روایت رسمی جمهوری اسلامی، او شخصیتی قهرمان، متواضع، و راهبردی معرفی شد.
بازنمایی در رسانه: مستندها، پوسترها، اشعار، کتابها، سخنرانیها
- شیرین ابوعاقله – نماد قهرمان رسانهای فلسطینی
خبرنگار مسیحی شبکه الجزیره که هنگام پوشش حملات رژیم صهیونیستی در جنین هدف گلوله قرار گرفت.
در روایت فلسطینی و جهانی، به نمادی از شجاعت روزنامهنگاری و افشای ظلم تبدیل شد.
- شهید محمد الدره (۲۰۰۰) – قهرمان کودکانه مقاومت
کودک فلسطینی که در آغوش پدرش توسط گلولهباران اسرائیل به شهادت رسید و تصویر او به نماد مقاومت کودکان فلسطین تبدیل شد.
- روایت قهرمانسازی «گیلعاد شالیت» در اسرائیل
سرباز اسرائیلی که توسط حماس اسیر شد و در اسرائیل به چهره قهرمان و ملی تبدیل گشت.
هدف: ایجاد وحدت داخلی، توجیه عملیات نظامی، و بسیج روانی افکار عمومی
نتیجهگیری تحلیلی
نوع روایت روایت قهرمانسازی مقاومت روایت قهرمانسازی صهیونیستی ریشه در واقعیت مبتنی بر فداکاری مستند اغلب نمادین و رسانهمحور
اهداف ایجاد همبستگی و هویت جمعی تحریک احساس وطنپرستی یا توجیه عملیات
ابزار تکرار شعر، مستند، خاطره، نماد رسانه رسمی، آموزش نظامی، تبلیغات تصویری
تعریف روایت بحرانساز (Crisis Narrative)
روایت بحرانساز نوعی روایتسازی در جنگ روانی و عملیات رسانهای است که با بزرگنمایی، تحریف یا ساخت بحرانهای واقعی یا خیالی، هدف دارد تا:
- احساس ناامنی، بیثباتی یا فروپاشی در مخاطب ایجاد کند
- اعتماد عمومی به نظام سیاسی، اجتماعی یا فرهنگی تضعیف شود
- جامعه دچار ترس، فلج روانی یا رفتارهای واکنشی شود
«روایت بحرانساز، بازنمایی هدفمند از شرایط اضطراری یا بحرانی است با هدف تغییر نگرش یا رفتار عمومی، تضعیف حاکمیت، یا مهندسی افکار در جهت واگرایی و بیثباتی.»
ویژگیهای کلیدی روایت بحرانساز
- تمرکز بر ناامنی یا فروپاشی: بحران معیشت، جنگ، بیآبی، فروپاشی اخلاقی یا اقتصادی
- اشباع رسانهای: تکرار تصاویر، تحلیلها، مصاحبهها برای تشدید تلقی بحران
- القای ناتوانی حکومت: تأکید بر ناکارآمدی مدیریت، فساد یا نبود راهحل
- تحریک احساسات جمعی: ترس، خشم، اضطراب، ناامیدی یا حس شکست اجتماعی
نمونههای روایت بحرانساز
۱. جنگ روانی اسرائیل علیه ایران – روایت «بحران هستهای قریبالوقوع»
هدف: القای اینکه ایران در آستانه حمله یا تحریم جهانی است.
رسانهها: اسرائیل با همکاری رسانههای غربی مانند Jerusalem Post، Fox News و Times of Israel، اغلب از عباراتی چون «زمان در حال تمام شدن است»، «تهران فقط چند هفته تا بمب فاصله دارد» استفاده میکنند.
۲. بحرانسازی در حوزه اقتصاد ایران – روایت «فروپاشی قطعی»
برخی رسانههای فارسیزبان خارجنشین و جریانهای معاند، با روایتهایی نظیر: «اقتصاد ایران در آستانه فروپاشی است»، «فقر ۹۰ درصدی» یا «مرگ طبقه متوسط»، به تشدید احساس ناتوانی عمومی دامن میزنند.
۳. نمونه غربی – «روایت بحران مهاجرت» در آمریکا و اروپا
رسانههای راستگرای اروپا و آمریکا، مهاجران را تهدید فرهنگی، اقتصادی و امنیتی معرفی کردهاند تا احساس بحران جمعیتی یا نژادی را در مخاطبان خود القا کنند.
اهداف روانی روایت بحرانساز
- بر هم زدن ثبات روانی جامعه: افزایش ترس و بیاعتمادی عمومی
- تضعیف انسجام ملی: تشویش علیه دولت یا حکومت بهعنوان ناتوان و فاسد
- زمینهسازی برای مداخله: ایجاد بستر برای فشار بینالمللی یا تغییر افکار عمومی داخلی
- هدایت افکار عمومی به واکنش هیجانی: ایجاد فضای تصمیمگیری احساسی، هیجانی یا اعتراضی
جمعبندی مقایسهای
نوع روایت روایت بحرانساز روایت واقعبینانه بحران
هدف بیثباتسازی آگاهیبخشی و اصلاح
روش بزرگنمایی، تحریف، پیشبینی سیاه تحلیل علمی، هشدار راهبردی
منبع رسانههای وابسته، عملیات سایبری نهادهای علمی، پژوهشمحور
نمونه «ایران در آستانه فروپاشی»، «تهران، هیروشیما خواهد شد»
۳. ترسآفرینی (Fear Appeal) و چگونگی آن
۳-۱. تعریف ترسآفرینی
ترسآفرینی به معنای ایجاد و ترویج احساس خطر، تهدید یا ناامنی در ذهن مخاطب برای واداشتن او به واکنشی خاص است. در عملیات روانی، این تکنیک معمولاً با بزرگنمایی تهدید، نشان دادن نتایج فاجعهبار، و تضعیف اعتماد به نهادهای داخلی همراه است. ترسآفرینی یکی از رایجترین ابزارهای عملیات روانی است که به دنبال فلجسازی ذهنی و روانی مخاطب از طریق القای خطر است.
به گفته هربرت سچلر (Herbert Schiller): «ترس، قویترین محرک برای شکلدهی به افکار عمومی در شرایط بحرانی است.»(Schiller, H., Mind Managers, 1973)
۲-۳.تکنیک های ترس
- بزرگنمایی تهدیدها
- ناامیدسازی از توان دفاعی
- القای بیپناهی در برابر دشمن
- تکرار پیامهای فاجعهآمیز
ترس، ابزاری روانشناختی است که قضاوت و اقدام عقلانی را مختل میکند؛ از این رو محبوبترین ابزار قدرت روانی است.(Slovic, P., The Perception of Risk, 2000)
۳-۳. روشهای ترسآفرینی در عملیات روانی اسرائیل
- استفاده از تصاویر و ویدئوهای نظامی تهدیدآمیز
- پخش اخبار جهتدار درباره ضعف دفاعی ایران
- شایعهپراکنی درباره خیانت داخلی، نفوذ، فروپاشی، کودتا و …
- ترور رسانهای شخصیتها یا پروژهها برای تضعیف امید عمومی
- تکرار مفاهیم کلیدی مانند «ایران تنهاست»، «حمله قریبالوقوع است»، «جنگ اجتنابناپذیر است»
نمونههای کاربردی آن در جنگ رسانهای اخیر: انتشار تصاویر دیجیتال از انفجارهای فرضی در تهران، ادعای نفوذ دشمن به مراکز حساس و تبلیغات درباره فروپاشی قریبالوقوع.
- مصادیق و روشهای عملیات روانی اسرائیل در جریان جنگ نظامی علیه ایران
در این بخش، با بررسی نمونههای عینی و روشهای بهکاررفته توسط رژیم صهیونیستی، به درک ملموستری از نحوه اجرای عملیات روانی در بستر جنگ نظامی اخیر میرسیم. این عملیات بهطور ترکیبی از رسانه، شبکههای اجتماعی، تکنولوژیهای اطلاعاتی، روانشناسی جمعی و جنگ شناختی بهره میگیرد.
۴-۱. انتشار اطلاعات گزینشی و بزرگنمایی موفقیتهای نظامی
رژیم اسرائیل در جریان جنگ، بهطور دائم اقدام به انتشار گزینشی اخبار از موفقیتهای ادعایی خود میکند. این خبرها معمولاً با تصاویر، تحلیلهای نظامی، یا نقل قولهای کارشناسان غربی همراه است که واقعیت را تحریف و افکار عمومی ایرانی را در معرض «برداشت شکست» قرار میدهند.
نمونه: در حمله اخیر به یکی از مراکز نظامی ایران، شبکههای عبری و وابسته به اسرائیل، چندین بار با انتشار تصاویر هوایی، اخبار تأییدنشده از «تلفات بالا» یا «اختلال کامل پدافند ایران» منتشر کردند، درحالیکه مقامات رسمی، آن را دفعشده و بیاثر اعلام کردند.
این تکنیک، مشابه مدل معرفیشده توسط Garth Jowett و Victoria O’Donnell است:
«تحریف واقعیات با هدف ایجاد اثر احساسی فوری، حتی اگر حقیقت بهزودی آشکار شود.»
۴-۲. عملیات روانی در بستر فضای مجازی و شبکههای اجتماعی
رژیم اسرائیل با بهکارگیری شبکهای از حسابهای جعلی، باتها، صفحات فارسیزبان، و افراد تأثیرگذار اجارهای، در فضای توییتر، تلگرام، اینستاگرام و دیگر پلتفرمها فعالیت سازمانیافته دارد.
اهداف این فعالیتها شامل:
- القای نارضایتی فراگیر
- تشکیک در تصمیمگیری نظامی کشور
- برجستهسازی نقاط ضعف فرماندهی
- ترویج شایعه تسلیم، کودتا یا فروپاشی
نمونه: پس از عملیات تلافیجویانه ایران، صدها حساب با زبان فارسی شروع به پخش عبارتهایی چون «همه چیز تمام شد»، «چرا هیچکس پاسخ نمیدهد؟»، «رهبران ما ما را تنها گذاشتند» کردند.
این شیوه با آنچه در گزارش RAND تحت عنوان “coordinated inauthentic behavior” معرفی شده، کاملاً انطباق دارد.
۴-۳. تصویرسازی از تهدید مستمر، نامرئی و غیرقابل کنترل
یکی از تکنیکهای ترسآفرینی، ایجاد حس تهدید دائمی و بیپایان است؛ بهطوریکه مخاطب همواره احساس کند «هر لحظه ممکن است اتفاقی فاجعهبار رخ دهد» و «هیچکس قادر به حفاظت از او نیست».
نمونهها:
- پخش ویدئوهای گرافیکی از حمله موشکی به تهران با طراحی دیجیتال
- خبرسازی درباره احتمال «ضربه دوم اسرائیل»
- ادعاهای رسانههای وابسته به موساد درباره «نفوذ در عمق ساختارهای ایران»
این روش، یکی از مصادیق «جنگ شناختی» (Cognitive Warfare) است که به گفته مانوئل بونه، باعث میشود مردم «بین واقعیت و تصور، مرز روشنی نبینند».
۴-۴. شایعهسازی و بهرهگیری از منابع ظاهراً داخلی
یکی از روشهای پیچیدهتر اسرائیل، استفاده از افراد، رسانهها یا تحلیلگران فارسیزبان برای پخش روایتهای مورد نظر خود با ظاهری بومی است؛ این روش بهویژه در شرایط بحرانی، اثر روانی بالایی دارد.
نمونه:
- استفاده از برخی کانالهای تلگرامی با نامهای شبهرسمی برای انتشار «اخبار فوری» دروغین
- مصاحبه با «افراد آگاه» بیهویت درباره شکستها یا اختلافات داخلی
- ساخت و پخش کلیپهایی از «نارضایتی در میان خانوادههای نظامیان»
این روش بهعنوان «حمله از داخل دیوار ذهنی» توسط دکتر کریستوفر پل توصیف شده است.
۵.مقابله با عملیات روانی دشمن از منظر امام خمینی(ره)
از منظر امام خمینی (ره)، بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، مقابله با جنگ روانی دشمن ـ چه در دوران انقلاب، چه در جنگ تحمیلی و چه در مواجهه با قدرتهای رسانهای غرب ـ یک بخش حیاتی از «مقاومت فکری و فرهنگی» ملت به شمار میرود. امام خمینی جنگ روانی را بخشی از جنگ تمامعیاری میدانست که «اراده ملتها» را هدف قرار میدهد.
در ادامه، محورهای راهبردی امام خمینی در مقابله با عملیات روانی، با استناد به سخنان ایشان و منابع مکتوب ارائه میشود:
محورهای راهبردی امام خمینی (ره) در مقابله با عملیات روانی دشمن
۱. اعتماد به نفس ملی و خودباوری
یکی از خطوط اصلی در اندیشه امام، تقویت روحیه «ما میتوانیم» بود که با هدف شکستن فضای یأس و انفعال طراحی شده بود. «آنچه ما را به پیروزی رساند، ایمان مردم و باور به قدرت خودشان بود، نه اسلحه یا قدرت مادی.»(صحیفه امام، ج۱۳، ص۱۹۸)
تحلیل روانی: امام با تأکید بر اعتماد به نفس ملی، تلاش داشت ابزارهای ترسآفرینی دشمن را بیاثر کند.
۲. روشنگری و آگاهیبخشی مستمر به مردم
امام بارها بر «وظیفه علما، نخبگان و رسانهها برای بیدارسازی مردم» تأکید داشت. «اگر ملت آگاه باشد، اگر مردم بفهمند چه نقشهای در کار است، هیچ قدرتی نمیتواند آنها را منحرف کند.»(صحیفه امام، ج۱۰، ص۱۳۲)
کاربرد امروز: روشنگری و سواد رسانهای مهمترین راه مقابله با روایتسازی دشمن در عملیات روانی است.
۳. وحدت کلمه و انسجام ملی
در مقابل تلاش دشمن برای دوقطبیسازی، امام همیشه بر انسجام درونی ملت تأکید میکرد. «دشمن از اتحاد ما میترسد؛ هر جا اختلاف باشد، همانجا دشمن نفوذ میکند.»(صحیفه امام، ج۱۵، ص۵۸)
راهبرد مقابلهای: عملیات روانی با فعالسازی شکافها کار میکند؛ وحدت ملی آن را خنثی میسازد.
۴. افشاگری مستمر علیه جنگ روانی دشمن
امام معتقد بود یکی از راههای اصلی مقابله با شایعهسازی و دروغپراکنی دشمن، افشای سازوکارهای آن و بیان هدف پشت پرده آنهاست. «شما ببینید که چگونه دستگاههای تبلیغاتی شرق و غرب علیه ما دروغ میگویند… این خود نشان میدهد که ما راه درست را میرویم.» (صحیفه امام، ج۱۸، ص۲۳۵)
توصیه راهبردی: باید عملیات روانی دشمن را آشکار کرد و مردم را به تشخیص «پشت پردهها» عادت داد.
۵. تقویت ایمان دینی و معنویت در جامعه
امام بارها ایمان مردم را «سلاح برتر» در برابر همه هجمههای روانی و نظامی معرفی میکرد.«اگر این مردم ایمان نداشتند، با این همه دشمنی و فشار، نمیتوانستند بایستند.»(صحیفه امام، ج۱۷، ص۶۲)
نکته کلیدی: ایمان، آرامبخش روانی و ضدشوک ترس است. معنویتگرایی، سد دفاعی در برابر حملات شناختی دشمن است.
- مقابله با عملیات روانی دشمن از منظر امام خامنهای(دام ظله)
مقام معظم رهبری، امام خامنهای (مد ظلهالعالی)، از آغاز رهبری تاکنون، یکی از برجستهترین تحلیلگران و راهبردپردازان در حوزهی جنگ نرم، عملیات روانی و جنگ شناختی دشمن هستند. ایشان بارها در بیاناتشان، به تبیین راهکارهای مقابله با عملیات روانی دشمن بهویژه در حوزههای رسانه، سیاست، فرهنگ و افکار عمومی پرداختهاند.
در ادامه، محورهای راهبردی مقام معظم رهبری در مقابله با عملیات روانی با ذکر مستندات و منابع ارائه میشود:
۱. شناخت «جنگ روانی» و «جنگ رسانهای» بهعنوان جنگ واقعی
ایشان بارها تأکید کردهاند که جنگ امروز، جنگ توپ و تانک نیست بلکه جنگ روایتها، ذهنها و دلهاست.
«جنگ امروز، جنگ ارادههاست. جنگ رسانهای و روانی دشمن برای تسلط بر افکار مردم است.» (بیانات در دیدار اعضای هیئت دولت، ۲۶ مرداد ۱۳۹۹)
راهبرد: برای مقابله با دشمن، ابتدا باید صحنهی جنگ را بشناسیم و آن را واقعی بدانیم، نه مجازی و کماهمیت.
۲. جهاد تبیین: مهمترین سلاح مقابله با عملیات روانی
رهبر انقلاب از سالهای اخیر با واژه «جهاد تبیین» بهعنوان مهمترین راهکار خنثیسازی جنگ شناختی یاد کردهاند. «جهاد تبیین یک واجب فوری، قطعی و حیاتی است… چون دشمن با انواع ابزارها دروغ میگوید و القائات غلط میکند.» (بیانات در دیدار مردم قم، ۱۹ دی ۱۴۰۰)
نکته کلیدی: جهاد تبیین یعنی روشنگری فعال، نه صرفاً دفاع؛ یعنی روایتسازی صحیح، نه واکنش منفعلانه به دروغهای دشمن.
۳. هوشیاری در برابر دوقطبیسازی و سیاهنمایی
ایشان تأکید دارند که یکی از اهداف عملیات روانی دشمن، القای ناکارآمدی، یأسآفرینی، و ایجاد شکافهای اجتماعی و سیاسی است. «دشمن میخواهد مردم را در مقابل نظام قرار دهد، مردم را مأیوس کند، فضای کشور را تاریک جلوه دهد. اینها کارهای جنگ روانی است.»(بیانات در دیدار مردم تبریز، ۲۹ بهمن ۱۳۹۷)
راهبرد: افزایش امید، اعتماد به مردم و تقویت روایتهای ملی باید جایگزین بازنشر روایتهای سیاه دشمن شود.
۴. تقویت بنیه فکری و بصیرت عمومی
رهبر انقلاب بارها بر «بصیرت» بهعنوان سپر عملیات روانی تأکید داشتهاند. «اگر بصیرت نباشد، انسان حتی با نیت خوب ممکن است گمراه شود… بصیرت یعنی تشخیص صحنه، تشخیص دوست و دشمن، تشخیص لحظه.» (بیانات در روز ۹ دی ۱۳۹۴)
عملیاتیسازی: بصیرت از راه آموزش، آگاهی سیاسی، سواد رسانهای و تحلیل عمیق مسائل حاصل میشود؛ نه از طریق واکنشهای سطحی.
۵. مقابله با شایعهسازی و ادراک غلط
ایشان از شایعهسازی، دروغپراکنی و تحریف واقعیت بهعنوان ابزارهای اصلی عملیات روانی یاد کردهاند. «یکی از ابزارهای دشمن برای فتنه، شایعه است… ابزار امروز رسانه و فضای مجازی است که با شایعهسازی ذهنها را منحرف میکند.»(بیانات در دیدار مردم کرمانشاه، ۲۰ مهر ۱۳۹۰)
راهبرد: مسئولان، نخبگان و رسانهها باید با اطلاعرسانی دقیق، بهموقع و مستند، امکان نفوذ شایعه را از دشمن بگیرند.
۶. اعتماد به جوانان مؤمن و انقلابی در عرصه رسانه و تبیین
ایشان بارها تأکید کردهاند که جوانان باید در خط مقدم جهاد رسانهای و فکری قرار بگیرند. «جوان مؤمن انقلابی باید در میدان جنگ نرم، کار را دست بگیرد؛ چون او میتواند با قدرت روایت صحیح، نقشه دشمن را باطل کند.» (بیانات در دیدار نخبگان جوان، ۲۶ مهر ۱۴۰۱)
راهبرد: گسترش تشکلهای رسانهای مردمی، استفاده از هنر متعهد، و تولید محتوا در فضای مجازی در راستای تبیین واقعیتها.
- راهبردهای مقابله با عملیات روانی اسرائیل و تقویت تابآوری ذهنی جامعه
با توجه به تأثیر گسترده عملیات روانی رژیم صهیونیستی در همراهی با اقدامات نظامیاش علیه ایران، اتخاذ راهبردهای مؤثر برای مقابله، خنثیسازی، و بازسازی ذهنی جامعه ضروری است. در این بخش، به راهکارهایی که میتوانند در مقابله با این نبرد شناختی و رسانهای مؤثر باشند، میپردازیم:
۷-۱. ارتقاء سواد رسانهای عمومی
یکی از اصلیترین راههای پیشگیری از تأثیر عملیات روانی، افزایش آگاهی عمومی نسبت به تکنیکهای رسانهای، شایعهسازی و تصویرسازی دروغین است. سواد رسانهای به شهروندان امکان میدهد تا محتوای دریافتی را تحلیل کرده و تحت تأثیر پیامهای روانی و القایی قرار نگیرند.
به گفته دیوید باکینگهام: «سواد رسانهای، نوعی ایمنی ذهنی در برابر ویروس اطلاعات است.»
(Buckingham, D. (2003). Media Education: Literacy, Learning and Contemporary Culture. Polity Press)
اقدامات پیشنهادی:
- گنجاندن آموزش سواد رسانهای در نظام آموزشی
- تولید محتوای آموزشی ساده برای عموم مردم
- روشنگری درباره منابع جعلی، باتها و حسابهای تقلبی
۷-۲. تقویت روایت ملی و بازتعریف روایت مقاومت
پاسخ به روایتسازی دشمن، فقط با ابزار حقیقتگویی کافی نیست. باید روایتهای جایگزین قدرتمند، انگیزشی، همدلانه و مردمی ساخت که بتوانند پیوند دولت–ملت را بازسازی کنند. «کسی که روایت را کنترل میکند، ذهنها را کنترل میکند.» (George Gerbner, Narrative and Power, 1992)
راهکارها:
- حمایت از تولیدات رسانهای با روایت مقاومتی بومی
- حضور فعال نخبگان در فضای عمومی برای روایتگری
- بازآفرینی داستانهای ملی از همبستگی، پیروزی و تابآوری
۷-۳. شفافسازی و مدیریت هوشمند اطلاعات رسمی
یکی از زمینههای موفقیت عملیات روانی دشمن، خلأ یا تأخیر در اطلاعرسانی رسمی است. این خلأ با شایعات پر میشود. اطلاعرسانی سریع، دقیق و قابل اعتماد از سوی نهادهای رسمی، میتواند فضای روانی جامعه را تثبیت کند.
پیشنهادها:
- راهاندازی سامانههای پاسخگویی فوری (Fact-checking)
- گفتوگوی مستقیم نهادهای مسئول با مردم
- برگزاری نشستهای خبری منظم و مستند
طبق گزارش UNESCO: «شفافیت و ارتباط مداوم با مردم، سنگر اول در برابر جنگ روانی است.
(UNESCO, Countering Disinformation: Guidelines for Public Communication, 2021)
۷-۴. رصد و افشای شبکههای عملیات روانی دشمن
باید ساختارهای فعال برای شناسایی، افشا و تحلیل شبکههای عملیات روانی دشمن شکل گیرد. این تحلیلها به تصمیمگیران کمک میکند که شناخت دقیقی از اهداف، ابزارها و زمانبندی این عملیاتها داشته باشند.
اقدامهای ضروری:
- ایجاد مراکز رصد عملیات روانی در فضای مجازی
- همکاری میان رسانههای داخلی و نهادهای اطلاعاتی
- استفاده از هوش مصنوعی برای شناسایی باتها و الگوهای انتشار
در گزارش RAND آمده است: «هر پیام عملیات روانی، دارای امضای خاص اطلاعاتی است. رمز مقابله، کشف و رمزگشایی این امضاهاست.»(RAND, Detection and Tracking of Malicious Social Campaigns, 2019)
۷-۵. تقویت سرمایه اجتماعی و همبستگی ملی
در نهایت، بهترین سپر روانی در برابر دشمن، یک جامعه با سرمایه اجتماعی بالا و انسجام درونی قوی است. جامعهای که به ساختارهای خود اعتماد داشته باشد، کمتر پذیرای ترس، شایعه و تبلیغات دشمن میشود.
مسیرهای پیشنهادی:
- تقویت عدالت رسانهای و بیان صداهای متنوع مردم
- شفافسازی در سیاستگذاریهای بحران
- گفتمانسازی همبستگی، اعتماد متقابل و مشارکت جمعی
جوزف نای (Joseph Nye) در تئوری قدرت نرم میگوید: «قدرت نرمِ داخلی، مهمترین سپر در برابر حمله روانی بیرونی است.»
- جمعبندی و نتیجهگیری: افکار عمومی، سنگر نهایی در برابر جنگ روانی
در شرایطی که جنگ نظامی به حوزههای رسانهای، روانی و شناختی گسترش یافته است، حفظ برتری یا حتی بقا در میدان نبرد، بدون مدیریت میدان ذهنها ممکن نیست. رژیم صهیونیستی با بهرهگیری از ترکیبی از تاکتیکهای رسانهای، اطلاعات نادرست، شایعهسازی و القای ترس، تلاش دارد ساختار ادراک و رفتار عمومی ایرانیان را تحت تأثیر قرار دهد.
اما همانطور که در طول مقاله روشن شد، این حمله روانی تنها در صورتی به موفقیت میرسد که جامعه هدف، از نظر ذهنی، فرهنگی و اطلاعاتی آمادهی مقابله نباشد.
عملیات روانی دشمن؛ اما با چه هدفی؟
تحلیل موردی عملیات روانی اسرائیل نشان داد که هدف نهایی، نه فقط القای شکست نظامی، بلکه ایجاد شکست ذهنی و روانی است:
- فرسایش اعتماد عمومی
- تولید بیثباتی ادراکی
- تغییر رفتار مردم از درون
اما این اهداف تنها در بستر جامعهای محقق میشود که فاقد انسجام روایتی، شفافیت رسانهای و آگاهی عمومی باشد.
قدرت مردم، روایت، و حقیقت
جامعهای که سواد رسانهای بالایی دارد، روایت ملی خود را بازتعریف کرده، و میان حقیقت و تحریف تمایز میگذارد، از جنگ روانی عبور میکند و آن را خنثی میسازد.
تجربه مقاومت مردم فلسطین، لبنان، عراق و ایران در دورههای مختلف، نشان میدهد که جنگ روانی میتواند با اراده جمعی، روایتسازی ملی، و آگاهی عمومی شکست بخورد. «هیچ ارتشی به اندازه ملتی که فهمیده چرا ایستاده، شکستناپذیر نیست.» (اقتباس از دکتر احمد الطیبی، تحلیلگر سیاسی فلسطینی)
وظیفه نخبگان، رسانهها و حاکمیت
مبارزه با جنگ روانی دشمن، وظیفهای است که تنها بر دوش نهادهای امنیتی نیست. بلکه نیازمند همافزایی میان نخبگان فرهنگی، متخصصان ارتباطات، اصحاب رسانه و سیاستگذاران است.
نخبگان باید روایت را بسازند، رسانهها باید آن را توزیع کنند، و حاکمیت باید زمینه باور و مشارکت مردم را فراهم آورد.
پیشنهاد پایانی
در مواجهه با جنگ روانی رژیم اسرائیل، جهار راهبرد اصلی توصیه میشود:
- ایجاد مرکز فرماندهی و مدیریت عملیات روانی
- روایت سازی ترکیبی، اقتضائی با ویژگی های بومیِ بودن، مقاومت برانگیز و امیدساز
- شفافیت ساختاری در مواجهه با بحران و خطایابی درونی
- تقویت پیوندهای افقی جامعه (مردم با مردم) و پیوندهای عمودی (مردم با دولت)
تنها با تحقق این چهارگانه، میتوان جنگ شناختی دشمن را به میدان بازسازی ملی و روانی تبدیل کرد.
منابع و مآخذ
- صحیفه امام خمینی (ره)، جلدهای ۱۰، ۱۳، ۱۵، ۱۷، ۱۸ – مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی
- مجموعه بیانات رهبری در موضوعات: جهاد تبیین، جنگ رسانهای، نخبگان، بصیرت، دشمنشناسیir –
- پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی (۱۴۰۱)، راهبردهای مقابله با جنگ نرم در اندیشه امامین انقلاب
- فصلنامه بصیرت و راهبرد فرهنگی، مقالات منتشرشده درباره جنگ روانی از منظر رهبران انقلاب اسلامی
- مؤسسه پژوهشی فرهنگ و هنر انقلاب اسلامی، روایت مقاومت، ۱۳۹۹
- مؤسسه صهبا، مکتب سلیمانی و جنگ نرم، ۱۴۰۱
- کتاب ایران و علم در روایت رسانهای غرب، دکتر مهدی گلشنی، دانشگاه امام صادق (ع)
- کتاب بیانیه گام دوم انقلاب و تمدنسازی نوین اسلامی، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه
- طاهری، مهدی. روایتشناسی در جنگ نرم. سوره مهر، ۱۳۹
- مؤسسه صهبا. جهاد تبیین در گفتمان رهبر انقلاب. ۱۴۰۱
- پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی. مفهومپردازی هویت و امنیت نرم، ۱۴۰۰
- دکتر مسعود اسماعیلپور. قدرت نرم و روایتسازی در جمهوری اسلامی ایران، فصلنامه راهبرد فرهنگ
- دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله خامنهای، بیانات رهبر انقلاب در ۱۳ دی ۱۳۹۸
- کتاب «سلیمانی عزیز»؛ روایتهایی از نزدیکان حاج قاسم، انتشارات خط مقدم، ۱۴۰۰
- هادی قاسمی، «مهندسی روایت شهید سلیمانی در جنگ نرم»، فصلنامه رسانه، ۱۴۰۰
- گزارش مرکز مقابله با عملیات روانی سایبری، ۱۴۰۲
- زارع، مهدی؛ «تحلیل عملیات روانی دشمن با محوریت بحران اقتصادی»، فصلنامه رسانه، ۱۴۰۱
بیانات مقام معظم رهبری، در دیدارهای مختلف (قم، دولت، نخبگان، مردم تبریز و کرمانشاه) قابل دسترسی از پایگاه رسمی: khamenei.ir
- خامنهای، سیدعلی. خط حزبالله، شمارههای متعدد؛ بهویژه شمارههای ۳۰۰ به بعد درباره جهاد تبیین
- پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی. (۱۴۰۱). راهبردهای مقابله با جنگ نرم در اندیشه رهبری
- حسینیان، روحالله. مبانی جنگ روانی و شناختی از منظر رهبری، نشر مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۹۹
موسوی خمینی، روحالله. صحیفه امام، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره) جلد ۱۰، ۱۳، ۱۵، ۱۷ و ۱۸ برای محورهای فوق
- جلالالدین میرزای رزاز، جنگ نرم و جنگ روانی در اندیشه امام خمینی، فصلنامه بصیرت، ۱۳۹۰
- دکتر ابراهیم فیاض، تحلیل جنگ نرم از منظر امام خمینی (ره)، نشریه راهبرد فرهنگی، ۱۳۹۲
- هاشمی، علیاکبر. مبانی دفاع فرهنگی از دیدگاه امام خمینی، مؤسسه فرهنگی قدر ولایت، ۱۳۸۷
Daniel Byman & Matthew Levitt, “Iran’s Deadly Influence”, Foreign Affairs, 2019
Richard Jackson, “Writing the War on Terrorism: Language, Politics and Counter-Terrorism”, Manchester University Press, 2005
Al Jazeera English, Analysis Reports on 2024 Iran-Israel Escalation
The Jerusalem Post, “Iran’s missile threat can ignite global crisis”, March 2025
U.S. Department of State, “Hezbollah: Global Terrorism Threat”, 2021
Edward Said, Covering Islam, Vintage Books, 1997
Daniel Byman & Matthew Levitt, “Iran’s Deadly Influence”, Foreign Affairs, 2019
Richard Jackson, “Writing the War on Terrorism: Language, Politics and Counter-Terrorism”, Manchester University Press, 2005
John R. MacArthur, Second Front: Censorship and Propaganda in the Gulf War, 1993
Noam Chomsky, Hegemony or Survival, 2003
Mahmood Mamdani, Good Muslim, Bad Muslim, 2004
FAIR.org, “Media Rewrites Gaza to Make Israel the Victim”
Middle East Eye, “How the media sold Israel’s ‘right to defend itself’”, Nov. 2023
Norman Finkelstein, The Holocaust Industry, Verso Books, 2003
Edward Said, The Question of Palestine, Vintage Books, 1992
Haaretz, “The Myth of Gilad Shalit”, ۲۰۱۱
The Guardian, “Israel’s narrative of heroism and sacrifice”, ۲۰۱۲
Edward Said, Covering Islam, Vintage, 1997
France 2 TV, Footage archive, 2000
B’Tselem Reports on Second Intifada
Al Jazeera, “Shireen Abu Akleh: A Voice Silenced”, 2022
Middle East Monitor, “Shireen, the Martyr of Truth”, ۲۰۲۲
UNESCO: “Global Reaction to the Death of a Journalistic Hero”, ۲۰۲۲
Chomsky, Noam. Media Control: The Spectacular Achievements of Propaganda. 2002
BBC Monitoring Reports, “Narrative Framing of Migration Crisis in EU”, ۲۰۱۵–۲۰۲۰
Parsi, Trita. Losing an Enemy: Obama, Iran, and the Triumph of Diplomacy. Yale University Press, 2017
Haaretz & Times of Israel archives, 2021–۲۰۲۴
(Bonne, M., NATO Innovation Hub, Cognitive Warfare Report, 2021)
(RAND Corporation, The Emerging Landscape of Social Media Manipulation, 2020
(Jowett & O’Donnell, Propaganda and Persuasion, 2014)
(Nye, J. (2004). Soft Power: The Means to Success in World Politics. PublicAffairs)
- U.S. Department of Defense. Joint Publication 3-13.2, Psychological Operations. 2010.
- Entman, R. M. (1993). “Framing: Toward Clarification of a Fractured Paradigm”. Journal of Communication.
- Schiller, H. (1973). Mind Managers. Beacon Press.
- Cialdini, R. B. (2001). Influence: Science and Practice. Allyn & Bacon.
- Herman, E. S., & Chomsky, N. (1988). Manufacturing Consent: The Political Economy of the Mass Media. Pantheon Books.
